به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز» رقیه وکیلی فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: گسترش استفاده بی‌رویه از تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین، به یکی از چالش‌های جدی سلامت روان و تربیت نسل جدید تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که اگرچه در ظاهر با سرگرمی، ارتباط و دسترسی آسان به اطلاعات همراه است، اما در صورت فقدان مدیریت صحیح می‌تواند خواب، یادگیری، روابط اجتماعی و سلامت جسمی و روانی کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار دهد.
امروزه تلفن همراه و فضای مجازی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی بسیاری از خانواده‌ها شده است. کودکان از سنین پایین با صفحه‌نمایش‌ها آشنا می‌شوند و نوجوانان نیز بخش قابل‌توجهی از زمان روزانه خود را در شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های آنلاین و محیط‌های دیجیتال سپری می‌کنند. با این حال، مسئله اصلی نه اصل استفاده از فناوری، بلکه تبدیل شدن آن به رفتاری خارج از کنترل و جایگزین شدن آن با فعالیت‌های ضروری زندگی است.
اعتیاد دیجیتال را باید فراتر از یک عادت ساده یا علاقه به تلفن همراه دانست. زمانی که فرد در مدیریت زمان استفاده از ابزارهای دیجیتال ناتوان می‌شود، با محدودیت دسترسی دچار بی‌قراری و اضطراب می‌شود یا استفاده از فضای مجازی را بر خواب، تحصیل، ورزش و ارتباط با خانواده ترجیح می‌دهد، زنگ خطر وابستگی ناسالم به صدا درمی‌آید. البته هر میزان استفاده زیاد از اینترنت به معنای اعتیاد بالینی نیست و تشخیص آن نیازمند بررسی تخصصی است.
کودکان زیر ۱۲ سال؛ قربانیان خاموش استفاده بی‌ضابطه در دوران کودکی، مغز در یکی از حساس‌ترین مراحل رشد قرار دارد. استفاده طولانی‌مدت و بدون نظارت از ابزارهای دیجیتال، به‌ویژه زمانی که جایگزین بازی، تحرک، تعامل خانوادگی و خواب کافی شود، می‌تواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد. اختلال در کیفیت و مدت خواب، دشواری در تنظیم هیجانات، کاهش فرصت‌های یادگیری از طریق تجربه‌های واقعی و ضعف در تمرین مهارت‌های ارتباطی، از جمله نگرانی‌های مهم در این گروه سنی است.
کودکی که ساعت‌های طولانی با تلفن همراه سرگرم می‌شود، ممکن است فرصت تجربه بازی‌های گروهی، گفتگو با همسالان، فعالیت‌های خلاقانه و شناخت محیط پیرامون را از دست بدهد؛ تجربه‌هایی که نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت و رشد مهارت‌های اجتماعی دارند. نوجوانان و جوانان؛ از اضطراب تا انزوای اجتماعی در گروه سنی ۱۲ تا ۲۴ سال، مسئله ابعاد پیچیده‌تری پیدا می‌کند. حساسیت به تأیید اجتماعی، مقایسه مداوم با دیگران، ترس از عقب ماندن از اخبار و اتفاقات فضای مجازی و وابستگی به بازخوردهای آنلاین، می‌تواند زمینه‌ساز فشار روانی شود.
افزایش اضطراب و نشانه‌های افسردگی، اختلال خواب، کاهش فعالیت بدنی، اضافه‌وزن و افت عملکرد تحصیلی از جمله پیامدهایی هستند که در صورت استفاده افراطی و کنترل‌نشده از فضای دیجیتال باید مورد توجه قرار گیرند. از سوی دیگر، الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا، اعلان‌های پی‌درپی و سازوکار پاداش در برخی شبکه‌های اجتماعی و بازی‌ها، کاربران را به بازگشت مکرر به محیط دیجیتال ترغیب می‌کنند. نتیجه این چرخه می‌تواند کاهش تمرکز، دشواری در مدیریت زمان و کم‌رنگ شدن ارتباطات حضوری باشد. چرا استفاده افراطی به یک آسیب تبدیل می‌شود؟ یکی از دلایل اصلی این مسئله، طراحی بسیاری از پلتفرم‌ها بر مبنای حفظ توجه کاربران است.
دریافت پیام، مشاهده اعلان جدید، کسب امتیاز در بازی‌ها و دنبال کردن محتوای پیشنهادی، نوعی انتظار برای دریافت پاداش ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، حتی زمانی که کاربر قصد کنار گذاشتن تلفن همراه را دارد، ممکن است با مشاهده یک اعلان یا محتوای تازه دوباره به چرخه استفاده بازگردد. استفاده شبانه، به‌خصوص در ساعات نزدیک به خواب، نیز می‌تواند با به‌هم زدن نظم استراحت، خستگی روزانه و کاهش تمرکز را به دنبال داشته باشد.
خانواده‌ها؛ نخستین سنگر پیشگیری از اعتیاد دیجیتال مقابله با این آسیب، صرفاً با گرفتن تلفن همراه از دست کودکان و نوجوانان امکان‌پذیر نیست. ممنوعیت‌های ناگهانی، بدون گفتگو و جایگزین مناسب، گاهی نتیجه معکوس دارد. خانواده‌ها باید به جای برخوردهای صرفاً سلبی، فرهنگ استفاده مسئولانه از فناوری را آموزش دهند. تعیین زمان متناسب با سن برای استفاده از ابزارهای دیجیتال، خاموش کردن اعلان‌های غیرضروری، کنار گذاشتن تلفن همراه دست‌کم یک ساعت پیش از خواب، اختصاص زمان مشخص برای ورزش و بازی‌های حضوری و همراهی والدین در فعالیت‌های دیجیتال فرزندان، از اقدامات مؤثر در این زمینه است.
البته والدین نیز باید الگوی رفتاری مناسبی باشند؛ نمی‌توان از کودکی انتظار داشت هنگام صرف غذا تلفن همراه را کنار بگذارد، در حالی که بزرگ‌ترها دائماً مشغول بررسی پیام‌ها و شبکه‌های اجتماعی هستند. مسئولیت فقط بر دوش خانواده‌ها نیست در کنار نقش خانواده، مدارس، نهادهای فرهنگی، رسانه‌ها و سیاست‌گذاران نیز مسئولیت مهمی بر عهده دارند.
آموزش سواد رسانه‌ای باید از دوران ابتدایی آغاز شود تا کودکان و نوجوانان علاوه بر شناخت فرصت‌های فضای مجازی، با مخاطرات آن، شیوه مدیریت زمان و روش تشخیص محتوای آسیب‌زا آشنا شوند. همچنین پلتفرم‌های دیجیتال باید در قبال امنیت کاربران کم‌سن‌وسال مسئولیت‌پذیرتر باشند. طراحی ابزارهای کنترل والدین، محدودیت‌های متناسب با سن، مدیریت اعلان‌ها، حفاظت از حریم خصوصی و جلوگیری از مواجهه کودکان با محتوای نامناسب، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند.
از سوی دیگر، توسعه فضاهای ورزشی، فرهنگی و تفریحی در محلات و مدارس ضروری است؛ چراکه نمی‌توان از نسل جوان خواست از فضای مجازی فاصله بگیرد، اما جایگزینی جذاب برای اوقات فراغت او فراهم نکرد. سخن پایانی اینکه فناوری دشمن نسل جوان نیست؛ اما بی‌توجهی به شیوه استفاده از آن می‌تواند فرصت‌های رشد را به تهدید تبدیل کند. راهکار اصلی، حذف فناوری از زندگی نیست، بلکه ایجاد تعادل میان دنیای دیجیتال و زندگی واقعی است. آینده کودکان و نوجوانان نباید قربانی رقابت پلتفرم‌ها برای تصاحب زمان و توجه آنان شود. حفاظت از سلامت نسل آینده، مسئولیتی مشترک است که از خانه آغاز می‌شود و تا مدرسه، رسانه، جامعه و نهادهای تصمیم‌گیر ادامه دارد.
