به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز» در روزگاری که شتاب توسعه کالبدی و پیشروی سازه‌های بتنی، کلان‌شهرها را به جزیره‌های حرارتی بدل ساخته، بازتعریف پیوند میان زیست انسانی و طبیعت شهری از یک دغدغه زیباشناختی فراتر رفته و به آزمون اصلی زیست‌پذیری بدل شده است.
فضای سبز شهری امروز دیگر صرفاً معطوف به آراستگی منظر یا ایجاد تفرجگاه نیست؛ بلکه به عنوان زیرساختی اکولوژیک و حیاتی شناخته می‌شود که نقشی تعیین‌کننده در مهار ریزگردها، تعدیل دمای خرد، مدیریت روان‌آب‌ها و صیانت از سلامت روان شهروندان ایفا می‌کند. با این حال، مواجهه کلان‌شهرها با بحران فزاینده منابع آب، تغییرات اقلیمی و سایه سنگین تراکم‌فروشی، این سپر دفاعی را با چالش‌هایی بنیادین روبه‌رو کرده است.
از سوی دیگر، توزیع نامتوازن بوستان‌ها و کمربندهای سبز میان مناطق مرکزی و حاشیه‌ای، مسئله «عدالت محیط زیستی» را به یکی از کانون‌های مناقشه در نظام مدیریت شهری تبدیل کرده است؛ وضعیتی که نشان می‌دهد دسترسی به هوای پاک و پهنه‌های تنفس شهری در حال تبدیل‌شدن به یک امتیاز طبقاتی است.
در شرایطی که تشدید بحران آلودگی و امواج گرمای فرساینده، زیست‌پذیری کلان‌شهرها را در معرض تهدید جدی قرار داده است، کارشناسان برنامه‌ریزی شهری از فروپاشی خاموش شریان‌های تنفسی شهر ابراز نگرانی می‌کنند. فضای سبز شهری که سال‌ها به عنوان حاشیه‌ای تزئینی در طرح‌های جامع دیده می‌شد، اکنون زیر بار خشکسالی مستمر، مدیریت سنتی منابع آب و اولویت‌بخشی به ساخت‌وسازهای تجاری، کارکرد اکولوژیک خود را از دست می‌دهد.
زیباسازی و فضاسازی شهری، صرفاً اقدامی برای تغییر چهره خیابان‌ها و آراستن سیمای ظاهری شهر نیست، بلکه بخشی از راهبرد مدیریت شهری برای تقویت هویت فرهنگی، افزایش نشاط اجتماعی و ایجاد حس تعلق در میان شهروندان به شمار می‌رود. شهرها زمانی به معنای واقعی زنده و پویا هستند که فضاهای عمومی آن‌ها علاوه بر برخورداری از زیبایی بصری، حامل پیام‌های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی باشند.
سهم ناچیز محلات کم‌برخوردار ارومیه از فضای سبز
گلایه ساکنان از توزیع ناعادلانه امکانات شهری نبود پارک و فضای سبز مناسب در مناطق کم‌برخوردار ارومیه، به یکی از دغدغه‌های اصلی ساکنان این محلات تبدیل شده است؛ موضوعی که شهروندان آن را مصداق بی‌توجهی به عدالت شهری و نادیده گرفتن نیازهای اولیه خانواده‌ها می‌دانند.
در حالی که توسعه فضای سبز و احداث پارک‌های محلی یکی از شاخص‌های اصلی کیفیت زندگی شهری به شمار می‌رود، ساکنان مناطق کم‌برخوردار و حاشیه‌ای شهر ارومیه از محرومیت چندساله این محلات از ابتدایی‌ترین امکانات تفریحی و فضای سبز گلایه‌مند هستند.
یکی از شهروندان ساکن در این مناطق با اشاره به وضعیت نامناسب محله خود اظهار داشت: سال‌هاست که در این منطقه زندگی می‌کنیم، اما فرزندان ما حتی یک پارک کوچک یا فضای امن برای بازی ندارند. کودکان مجبورند در کوچه‌های خاکی و غیرایمن بازی کنند که هر لحظه خطر تصادف و آسیب‌دیدگی آن‌ها را تهدید می‌کند.
وی با انتقاد از نگاه تبعیض‌آمیز در توزیع خدمات شهری افزود: وقتی به مناطق بالای شهر ارومیه نگاه می‌کنیم، انواع پارک‌های مجهز، فضاهای سبز دلنشین و امکانات ورزشی به چشم می‌خورد، اما سهم محلات ما از این زیبایی‌ها و امکانات تقریباً صفر است. مگر ما شهروند این شهر نیستیم؟ چرا مسوولان برای ایجاد یک فضای تنفس و استراحت برای خانواده‌ها و سالمندان این مناطق اقدامی نمی‌کنند؟
لزوم تحقق «عدالت فضایی» در محلات کم‌برخوردار ارومیه
عادل حسینی کارشناس مدیریت شهری در گفتگو با اروم نیوز اظهار کرد: تراکم بافت یک واقعیت است، اما به هیچ وجه رفع مسئولیت شهرداری و شورای شهر نیست. در دنیا برای حل مشکل کمبود زمین در بافت‌های متراکم و کم‌برخوردار، به سمت ایده «پارک‌های جیبی» (Pocket Parks) یا بوستان‌های خردمقیاس رفته‌اند.
وی ادامه داد: ما حتماً نیاز نداریم در هر محله یک پارک چند هکتاری بسازیم؛ تملک دو یا سه پلاک ریزدانه، فرسوده یا مخروبه‌ای که اتفاقاً خودشان معضل امنیتی و بهداشتی برای محله شده‌اند و تبدیل آن‌ها به یک فضای سبز کوچک با چند نیمکت، وسایل بازی کودک و روشنایی مناسب، می‌تواند چهره یک خیابان یا محله را به کلی متحول کند.
کارشناس مدیریت شهری ادامه داد: پیشنهاد اول، تغییر عینک برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی در شهرداری و شورای شهر ارومیه بر مبنای «عدالت توزیعی» است. ردیف‌های بودجه بازآفرینی شهری و توسعه فضای سبز باید به صورت هدفمند و با اولویت به سمت محلات کم‌برخوردار هدایت شود. پیشنهاد دوم، بهره‌گیری از ظرفیت مشارکت خود اهالی است؛ اگر مدیریت شهری زیرساخت اولیه را در این محلات ایجاد کند، ساکنان این مناطق بیشترین همراهی را در حفظ و نگهداری از این فضاها خواهند داشت، چرا که سال‌هاست تشنه چنین توجه و امکاناتی هستند.
وی ادامه داد: در مدیریت شهری به پارک‌ها و فضاهای سبز فقط به چشم محلی برای کاشت چمن و درخت نگاه نباید نگاه کرد؛ این نقاط «فضاهای عمومی شهری» هستند که بستر شکل‌گیری حیات اجتماعی را فراهم می‌کنند. در مناطق برخوردار، شهروندان به دلیل تمکن مالی به امکانات تفریحی خصوصی، باشگاه‌ها و خانه‌های با متراژ بالا دسترسی دارند، اما در مناطق کم‌برخوردار، فضای عمومی شهری تنها پناهگاه شهروندان برای تنفس، استراحت و تخلیه فشارهای روانی روزمره است. بنابراین، نیاز این محلات به فضای سبز حتی بسیار حیاتی‌تر و فوری‌تر از مناطق مرفه شهر است.
حسینی در خصوص پیامدهای نبود فضای سبز در مناطق کم‌برخوردار تصریح کرد: پیامدها کاملاً ملموس و البته نگران‌کننده است. وقتی کودک یا نوجوان در محله خود زمین بازی ایمن یا فضای سبزی برای تخلیه هیجاناتش ندارد، به ناچار به کف خیابان‌ها و کوچه‌های غیراستاندارد کشیده می‌شود.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، فضاهای شهریِ بی‌کیفیت و فاقد سرزندگی، حس تعلق خاطر شهروندان به محله و شهرشان را کاهش می‌دهد. مطالعات شهری به وضوح نشان می‌دهد که ارتباط مستقیمی میان فقر فضاهای عمومی استاندارد و افزایش افسردگی، پرخاشگری و گرایش به آسیب‌های اجتماعی وجود دارد. فضای سبز و روشن، خودش تولید امنیت و نظارت اجتماعی می‌کند.
مدیریت شهری ارومیه به محلات کم‌برخوردار توجه دارد
حسین پناهی رئیس شورای اسلامی شهر ارومیه در گفتگو با اروم نیوز با اشاره به مشکلات محلات کم‌برخوردار و هزینه‌های مضاعف الحاق برخی مناطق به محدوده شهری، گفت: توسعه فضای سبز و ارتقای خدمات شهری در این مناطق همواره از اولویت‌های مدیریت شهری بوده و اقدامات مختلفی در این زمینه انجام شده است.
وی با اشاره به وضعیت محله شهید کوهنورد اظهار کرد: این محله در دو طرف خیابان و مسیر منتهی به روستا، دارای بافت قدیمی شهری است و به دلیل ساخت‌وسازهای گذشته، فضای کافی برای ایجاد فضای سبز در آن پیش‌بینی نشده است.
پناهی افزود: با وجود محدودیت‌های موجود، در محدوده آرامستان و همچنین سمت خیابان شهید باکری فضاهای سبز مناسبی ایجاد شده و مدیریت شهری در هر نقطه‌ای که امکان اجرای طرح وجود داشته، برای توسعه فضای سبز اقدام کرده است.
وی با تأکید بر صیانت از کاربری‌های عمومی و خدماتی تصریح کرد: در محدوده‌هایی که تفکیک قانونی انجام شده، اجازه نداده‌ایم کاربری‌های آموزشی، خدماتی و به‌ویژه فضاهای سبز با تغییر کاربری و خدشه مواجه شوند تا این ظرفیت‌ها برای بهره‌مندی شهروندان حفظ شود.
کارشناسان حوزه شهری نیز معتقدند کمبود فضای سبز در مناطق پرتراکم و کم‌برخوردار، علاوه بر کاهش سرانه فضای سبز شهری، آسیب‌های اجتماعی و روحی متعددی را به همراه دارد و نبود مکان‌های مناسب برای تخلیه هیجانات کودکان و نوجوانان، زمینه‌ساز بروز مشکلات دیگر می‌شود. شهروندان این مناطق از شهردار و اعضای شورای اسلامی شهر ارومیه انتظار دارند با تغییر رویکرد در بودجه‌ریزی و اولویت‌بندی پروژه‌های عمرانی، نگاه ویژه‌ای به محلات محروم داشته باشند و احداث بوستان‌های محلی در این نقاط را از وعده به مرحله اجرا برسانند.
گزارش از رقیه وکیلی
انتهای خبر/ و
