اوروم نیوز، مولانا محمد سلیمان اوغلو فضولی بغدادینی جسارتله تورک شعرینین زیروه سی سایماق اولار. فضولی بیر دنیزدیر، بیر دریادیر، بیر اوقیانوسدور، اونو بیر مقاله ده و نئچه جمله ایله تانیتدیرماق امکانسیزدیر.
حکیم فضولی ۸۷۳ – جو گونش ایلی کربلادا دوغولموشدور. او اؤز تحصیلین کربلا، حله و بغداد شهرلرینده آلارکن تورک، فارس و عرب ادبیاتلارینا مسلّط اولدوغو حالدا ریاضیات، طبیعیات، منطق، نجوم، فلسفه، حدیث، تفسیر، هندسه، هیئت، حکمت، طب، تاریخ و باشقا علملرایله ده دریندن تانیشاولموشدور.
اونون اثرلرینین بیر نئچهسینه اشارهمیز اولور :
نظم اثرلریندن: اوچ دیلده اوچ دیوان )تورکجه، فارسجا، عربجه(، صحبهالاثمار، بنگ و باده، هفت جام، انیسالقلب، دونیالیق شهرت قازانمیش لیلی – مجنون پوئماسی .
نثر اثرلریندن: شکایتنامه، صحت و مرض، رند و زاهد .
نظم – نثر اثرلریندن: حدیقهالسعدا.
انگلیس شرقشناسی “گیب” دئمیشدی: فضولی شرقده پارلایان گونشه اوخشادیلا بیلر. هئچ بیر تورک شاعری حقیقتاً فضولی قدر گؤزل غزللر یازمامیشدیر .
فضولی بارهسینده بحث ائدن شرقشناسلار چوخ اولوبلار. اونلاردان هامئر، هارتمان، هوارو، لازاروف، کریمسکی وباشقالارینین آدین چکمک اولار.
مرحوم شهریار دئمیشدی: بیزیم فضولیدن بؤیوک شاعریمیز یوخدور، او فضولی حاقّیندا اؤزل بیر شعر ده یاراتمیشدیر. اونون باش بئیتی بئلهدیر :
تورکی،فارسی،عربیده نه فضایل وار ایمیش
کی فضولی کیمی بیر شاعر فاضل دوغولور
فضولیدن سونرا گونوموزه قدر گلن تورک خصوصیله آذربایجان شاعرلرینین بیر چوخو اونون تأثیرینده اولوب و اونون مکتبینین دوامچیلاری ساییلیبلار.
داهی متفکّر ۹۳۵ – جی گونش ایلی ۶۲ یاشیندا طاعون مرضیندن وفات ائتمیش و کربلادا تورپاغا تاپشیریلمیشدی .
فضولی فارسجا دیوانینین دیباچهسینده اؤز تخلّصون آچیقلاییر: “در ابتدای شروع نظم هر چند روزی دل بر تخلصی مینهادم و بعد از مدتی به واسطه ظهور شریکی به تخلصی دیگر تغییر میدادم…فیالواقع تخلصی واقع شد موافق هوای من و لقبی افتاد مطابق دعوای من…چرا که در لغت جمع “فضل” است بر وزن علوم و فنون، دیگر مفهوم فضولی به اصطلاح عوام خلاف ادب است و چه خلاف ادب از این بدتر که مرا با وجود قلت معاشرت علمای عالی مقدار و عدم تربیت سلاطین نامدار مرحمت شعار…همیشه در مباحثه عقلیه دست تعرض در گریبان احکام مختلفه حکماست و…”
فضولینین نثرلری ده شعرلری قدر گوجلو و دولغوندور: “…بیری اول ناقص بد سواد که طبع ناموزون ایله مجالس و محافلده دعوی استعداد قیلیب شعر اوخودوقدا نظمی نثریندن سئچیلمهیه و ادای سستیایله شاهد معنی جمالیندان نقاب آچیلمایا…و بیری اول حاسد جفاپیشه و معاند خطااندیشه که طبع ناموزون ایله دعوای شعر ائده اما دقایق اشعاره صاحب شعور اولمایا و ادراک رکیکایله لاف نظم اوره اما حقایق گفتاره راه تصرف بولمایا لاجرم حسد دیده انصافین کور ائدیب ادراکینه اعتماد ائده و جاهللر حضوروندا بیهوده – بیهوده لافلر اوروب و هرزه – هرزه دخللر ائیلهیه تا کی شعردن ذوق استماع گئده…”
حکیم فضولی لیلی – مجنون منظومهسینین یاراتماسینا بئله اشاره ائدیر :
من خستهیی ائتدیلر نشانه
بیر رنگ ایله تیر امتحانه
لطف ائیله دئدیلر ای سخنسنج
فاش ائیله جهانه بیر نهان گنج
لیلی – مجنون عجمده چوخدور
اتراکده اول فسانه یوخدور
تقریره گتیر بو داستانی
قیل تازه بو اسگی بوستانی
فضولینین لیلی – مجنون پوئماسی انگلیس، فرانسه، آلمان و باشقا دیللره ترجمه اولوب دونیا سویهلی شهرت قازانیب، ادبیاتچیلار شکسپیرین اثرلرینده ده فضولی ایزین ایزلهییبلر.
حکیم فضولی شاعرلیگی مقدس بیلیر و یالانچی شاعرلره توخونور :
شاعرلیگه افتخار ائدیبسن
کذبی اؤزونه شعار ائدیبسن
اشعاره یامان دئییب اوسانما
سرمایه نظمی سهل سانما
سؤزدور گهر خزانه دل
اظهار صفات ذاته قابل
فضولی تعصّب و عصبیّتی انسانی اؤز هدفیندن چاشدیران بیر عامل بیلیر و اونو قیناییر:
بساط گولشنه دون ائیلهدیم گذر کی دمی
قیلام نظاره آثار رحمت مولا
عجب نزاعده گؤردوم چمن ظریفلرین
تعصّب ایله قمو سالک طریق خطا
اعتکاف و بیر بوجاغا سیخیلاراق اؤزگهلردن کنار چکیلمک فضولی شعرینده بئله ترنّم اولور:
قطره باران کی بیر مدّت صدف حبسین چکر
یوخ ایکن قدری دادیب قیمت در غلطان اولور
محنته صبر ائیلهین راحت تاپیر چون یوسفه
سلطنت تختینین اوّل پایهسی زندان اولور
جاهل عارفین قدرین، ناقص کاملین قیمتین، آزغین دوزگونون احوالین دوشوننمزلر :
اهل کماله جاهل اگر قدر قیلماسا
معذوردور ملامتین ائتمک روا دگیل
جاهل طبیعتینده مذاق کمال یوخ
هر نفسه اقتدای طبیعت خطا دگیل
الفت همیشه فرعی اولور آشنالیغین
جاهل فضیلت اهلیایله آشنا دگیل
فضولی آیدین بیر شاعردیر او ۵۰۰ ایل بوندان قاباق خرافاتا اویانلارا بئله یاناشیر:
سعد و نحس احوالینی قیلسان منجّمدن سؤال
مقتدای معرفت انکیس و لحیاندیر اونا
ائیلهسن رمّالدن تفتیش حال نیک و بد
مرشد راه یقین برجیس و کیواندیر اونا
نقطه اشکال رمل و هم سر انجام نجوم
کیمه رهبر اولسا فیض عقل بهتاندیر اونا
او اؤزون اؤینلره بئله باخیر:
کسی که لاف هنر زد هنر نخواهد داشت
که از صداست تهی هر نیای که پر شکر است
یا خود :
به هر علمی که داری اعترافی کن به نادانی
که دانا چون شود مغرور میخوانند نادانش
ز زهد ار زرق خواهد خواست نفرت به ز تقلیدش
ز علم ار عجب خیزد بهتر از حفظ است نسیانش
و نهایت اؤز تورکجه یازدیغینا دا بئله بیر اشارهسی وار :
اول سببدن فارسی لفظیایله چوخدور نظم کیم
نظم نازک تورک لفظیایله ایکن دشوار اولور
لهجه تورکی قبول و نظم ترتیب ائیلهییب
اکثر الفاظی نامربوط و ناهموار اولور
منده توفیق اولسا بو دشواری آسان ائیلرم
یازان: شاعر و ادبیات اوستادی بهرام اسدی/// قایناق: یارادیجلیق دونیام//
