اوروم نیوز،مرحوم اوستاد شهریارین دونیا شهرتی قازانمیش حیدربابایا سلام منظومه¬سی هر ائشیدنی و اوخویانی ماراقلاندیریر و هر انسانین ذوقوندا اؤزونه یئر آچیر. بونون سببی نه دیر؟ بو اثرده هانسی اعجازلار و هانسی کرامتلر موجوددور؟ نه دندیر اونو دینله ین ساوادسیز بیر کند قادینی و اوندان چوخ اوزاقلاردا یاشایان اونو اوخویان بیر عالی تحصیل آلمیش عالیم بو اثردن فایدالانیر و اونو اوخوماقدان لذت آلیر. بو اثرین سیررلری هاراسیندادیر؟ اونو یارادان شهریار هانسی یوللاردان گئتمیش و هانسی وسیله لردن فایدالانمیشدیر؟ بو مقاله¬ده اشاره قیلدیغیم موضوعلارین اطرافیندا دانیشیلاجاقدیر.
اوزون ایللر بویو سعدی علیه الرحمه نین اثرلری «سهل ممتنع» آدی ایله تانینمیشدیر. بو او دئمکدیر کی اونو هر کس باشا دوشور و هر کس بیلدیگی قدر اوندان پای آلیر. او ظاهرده ساده گؤرسنسه ده باطنده درین معنالار داشی ییر.
همین حقیقت مرحوم شهریارین حیدربابایا سلام پوئماسینین دا اوستونه دوشور. مرحوم شهریار اؤز حیدربابایا سلام اثرینده ساده بیر کندلی دیلی ایله دانیشیر. او حتی چوخ یئرلرده ادبی دیلدن ده فایدالانمیر و تبریز کندلیسینین شیوه¬سینده اونون آغزی و اونون لهجه¬سی ایله یازیر و اوندان اؤنجه ادبیاتدا سابقه¬سی اولمایان سؤزلری ادبیاتا داخل ائدیر:
– کند ایچینه سسدن-کویدن دوشنده
– یادوندادی نه هوله سک قاچاردیم؟
– باغچالاردا تیرینگه نی دئیه ردیم
– هر یان گلدی شیللاق آتیب آشاردیق
– گولمه لی ایدی اونون نزیک قاپباسی عمه مین ده ارسینینین شاپباسی
– خجه سلطان عمه دیشین قیساردی ملاباقر عم اوغلو تئز میساردی
– قوی قوزولار آیین-شایین اوتلاسین
– میرصالحین دلی سوولوق ائتمه سی
و ….
گؤروندوگو کیمی اوستاد بو مصراعلاردا عموم آذربایجان خلقینه دوغما و تانیش اولان سؤزلردن فایدالانمیشدیر. اولا بیلر کی بو سؤزلر حیدربابا منظومه سیندن قاباق بیزیم دیلیمیزده ایشلنسه ده ادبیاتیمیزا داخل اولمامیش و باشقا شاعرلریمیز بو سؤزلری اؤز شعرلرینده گتیرمه میشدیلر: سس-کوی، هوله سک، تیرینگه، نزیک، شیللاق، ارسین، شاپبا، دیشین قیسماق، دلی سوی، میسماق، آیین-شایین و بونلارا تای بیر چوخ سؤزلرین ادبیاتدا ایشلنمه سی و شعره داخل اولماسی آذربایجان ادبیاتیندا موللا پناه واقف و میرزه علی اکبر صابر ایله باشلانسا دا شهریاردا کمال حدینه چاتیر و همین سؤزلری ایشلتمک شهریارین شعرینه دوغما آذربایجان بویاسی جالاییر. بو آذربایجانا مخصوص اولان سؤزلر باعث اولور حیدربابایا سلام منظومه سی اوزون ایللر بویو آذربایجان دیلینده دئییلسین و باشقا دیللره ترجمه اولونسا دا اؤز دوغما دیلینده کی دادی و دوزو اؤزونه مخصوص و ترجمه سیز قالسین.
حیدربابایا سلام اثرین چاغداش فولکلوروموز آدلاندیرساق سهو ائتمه میشیک
تیرینگه، شاپبا، دیشین قیسماق، آیین-شایین، دلی سوی و میسماق باشقا دیللرده هانسی سؤزلر ایله افاده اولا بیلردی؟ ائله محض بونا گؤره ده اوستاد شهریاردان حیدربابانین ترجمه سین ایسته ینلر او مرحومدان «یوخ» جوابی آلمیشدیلار و اوستاد اونلاری «حیدربابا ترجمه اولماز» دئیه جوابلامیشدی. بیلدیگیمیزه گؤره فارس ادبیاتینین بؤیوکلریندن نئچه سی و او جمله دن محمدعلی جمالزاده؛ محض حیدربابانی دوشونمک اوچون تورک دیلین اؤیرنمگه باشلامیشدیلار. بو حیدربابانین دیل و لغت باخیمیندان اؤزونه مخصوص اولان بیر اؤزللیگی و اؤزونه و اؤزوندن سونراکی ادبیاتیمیزا آچدیغی بیر جیغیریدیر. آنجاق حیدربابایا سلامی دیللره سالان باشقا عامللر ده واردیر. اونلارین دا بیر نئچه سین سیرالاییریق:
حیدربابایا سلام اثرین چاغداش فولکلوروموز آدلاندیرساق سهو ائتمه میشیک. بو اثرده تبریز و عمومیتده آذربایجان فولکلورو اولدوقجا تقدیم اولور. اونون اویونلاری, توی دبلری, چرشنبه و بایرام عنعنه لری، موسیقیسی، کند معیشتی، آتالار سؤزو و مثللری، ناغیللار و آشیق داستانلاری حیدربابا منظومه سینین یارپاقلاریندا اؤزلرینه یئر آلیرلار:
– آتالار سؤزو: آما حیف کور توتدوغون بوراخماز
– ماهنیلار: بیر گئدیدیم داغ-دره¬لر اوزونو اوخوییدیم چوبان قیتر قوزونو
– اوشاق ناغیللاری: قورد کئچینین شنگولوسون یئیه نده
– آشیق داستانلاری: من ده بوردان تئز مطلبه چاتمارام ایواز گلیب چاتمیونجان یاتمارام
– توی دبلری: بگ گلینه دامنان آلما آتاندا
– چرشنبه مراسمی: قیزلار دئیه ر آتیل-باتیل چرشنبه آینا تکین بختیم آچیل چرشنبه
– بایرام مراسمی: بایرام اولوب قیزیل پالچیق ازرلر ناققیش ووروب اوتاقلاری بزرلر
یومورتانی گؤیچک گوللو بویاردیق چاققیشدیریب سینانلارین سویاردیق
– کند معیشتی: چرچیلرین آغ نباتی ساققیزی
قودوقلاری چکیب ووراردیق بنده
قیش گئجه سی تؤوله لرین اوتاغی
چوووشلارین گلر سسی-صداسی …..
حیدربابا هر یئرده بیر دوغما اثر کیمی سئویلیر
حیدربابانی یارادان اوستاد، آذربایجانین دانیشیق دیلی و اؤزللیکله تبریز شیوه سین اؤز اثرینده ایشلتمیشدیر. او حتی آدلاری دا دانیشیق شیوه سینده گتیرمیش و بئله لیکله اؤز اثرین داها آرتیق دوغمالاشدیرمیشدیر: خجّه سلطان عمه، میرزه تاغی، ایرضا، فاطماخالا، مشدآجلی و …. بو منظومه ده گلن شخص آدلاریدیر. گؤروندوگو کیمی، مرحوم شهریار اونلاری خدیجه سلطان، میرزا تقی، رضا، فاطمه و مشهدی حاجی علی گتیرمه ییب. بو آدلار تماماً دانیشیق دیلی و تبریز لهجه سینده گتیریلیبلر. شهریار همین ایشی جمله قورولوشو و فعللر ایله ده ائتمیشدیر:
سلام اولسون شوکتوزه ائلوزه منیم ده بیر آدیم گلسین دیلوزه
کؤلگه دؤندی، گون باتدی، قاش قره لدی قوردون گؤزی قارانلیقدا بره لدی
بو دانیشیق دیلین ادبیاتدا ایشلتمک هئچ ده تبریزدن ائشیکده یاشایان دیلداشلاریمیزین اونا یاد کیمی باخماقلارینا سبب اولمامیشدیر. تام ترسینه اولاراق بو منظومه هر یئرده و بوتون کندلر و شهرلریمیزده بیر دوغما اثر کیمی سئویلرک ائشیدنلرین و اوخویانلارین دقتین اؤزونه چکدی.
اوستاد شهریار بو بویدا فولکلوروموزون درینلیکلرینه گئتدیگی حالدا چاغداش دونیانین وسیله¬لریندن ده غافل اولمامیشدیر. او همین حیدربابا اثرینده چاغداش دونیانین سینماسیندان دا دانیشیر:
بیر سینما پرده سیدیر گؤزومده
رخساره آرتیست ایدی سئوگیلی ایدی
او چاغداش دونیانین شخصیتلریندن اولان تولستویون دا آدین قئید ائدیر:
میرمصطفی دایی اوجا بوی بابا هیکللی، ساققاللی، تولستوی بابا
و بئله لیکله بونو دئمک ایسته ییر کی چاغداش ادبیاتیمیز درین فولکلوروموزدان قیدالاندیغی کیمی چاغداش دونیامیزدان غافل اولمامالیدیر و چاغداش ادبیاتیمیز زمانلا آددیملامالی، یئنی جهازلاری و یئنی شخصیتلری تانیمالی و اونلاری اؤیرنمه لیدیر.
بونونلا دا حیدربابا پوئماسینین ادبی اؤزللیکلرینه گیریش آچیریق. حیدربابایا سلام پوئماسی اؤنجه دئدیگیمیز کیمی سهل ممتنع و دئمک نئچه قاتلی بیر اثردیر. اونو ساده اوخویانلار ساده معنا، درین اوخویانلار درین معنا الده ائدیرلر. مثال اوچون مرحوم شهریار:
بیچینچیلر آیرانلارین ایچرلر بیر هوشلانیب سوندان دوروب بیچرلر
دئیه نده او زمانکی بیچینچیلرین چای دگیل آیران ایچدیکلرین وورغولاییر و عین حالدا اؤز حکیملیک تحصیلی آلدیغین نمایش ائتدیریر. بیلدیگیمیز کیمی آیران، قان تضییقین(فشارین) یئندیرن بیر ایچگیدیر. آیران ایچنین قان تضییقی دوشور و بونونلا هوشلانیر و یوخویا گئدیر. قان تضییقی قووزاندیقدان و بدن طبیعی حالینا گلدیکدن سونرا بیرداها قالخیر و بیچین بیچمگه باشلاییر.
حیدربابایا سلام منظومه سینده ایشلنن بدیعی صنعتلر ده ادبیاتچیلارین دقتین چکه بیلر. مرحوم اوستاد یاغیشین یاغماسین نئجه ده گؤزل و بدیعی تصویر ائتمیشدیر:
آغ بولودلار کؤینکلرین سیخاندا
بورادا صحبت یاغیشین یاغماسیندان اولسا دا یاغیشین آدی و سؤزو هئچ ده گلمه میشدیر. بورادا ایلک اؤنجه تشخیص(جانلاندیرما) صنعتی و داها سونرا چوخ یوکسک خیال ایشلنمیشدیر. آغ بولودلار آغ کؤینکلره بنزه دیلمیش و بیریسی اونلاری سیخمیش و اونلارین سویوندان یاغیش عمله گلمیشدیر. دئمک بو بیر مصراعدا اوچ بدیعی صنعت اؤزون گؤسترمکده دیر: جانلاندیرما، خیال و بنزتمه.
اوستاد شهریار باشقا بیر مصراعدا:
گدیکلرین سازاق چالان سازلاری
افاده سین گتیرمیشدیر. بورادا دا گؤروندوگو کیمی یوکسک بدیعی صنعتلر نمایش ائتدیریلیر. گدیکلرده اسن سازاغین سسی سازین سسینه بنزه دیلیر و گدیک بو سازین چالانیدیر. بورادا جانلاندیرما و بنزتمه صنعتلری داها قاباریق اولاراق اؤزلرین بروزا وئریرلر.
«اوزون گولسون، بولاقلارین آغلاسین» دئیه ن شاعر، حیدربابانی جانلی بیر انسان فرض ائدیر. اونون اوزونون گولمه¬سین و بولاقلارینین آغلاماسین ایسته ییر. بو گرچک، حیدربابایا سلام منظومه سینین بوتونلوگونده اؤزون گؤسترمکده دیر. دئمک اوستاد شهریار حیدربابایا سلام اثرینین هامیسیندا حیدربابا داغین بیر امین و بیر درد آنلایان انسان فرض ائدیب اونونلا دردلشیر. اؤز آغریلارین، آجیلارین، سئوینجلرین و شنلیکلرین اونونلا پایلاشیر و دئمک اولار بو پوئمانین بوتونلوگو تشخیص یاخود جانلاندیرما بدیعی صنعتی ایله یازیلمیش بیر اثردیر. بو دا حیدر بابایا سلام منظومه سینین بیر قاتی و بیر قابیغیدیر. اونون داها درین قاتلاری و قابیقلاری دا موجوددور.
حیدربابا منظومه سی عرفانی تفسیرده اولا بیلر
نئچه ایللر بوندان اؤنجه دوستلاریمیزین بیری حیدربابایا سلام منظومه سین عرفانی تفسیر ائتمیشدیر. من او تفسیری اوخویوب اونا حیران قالدیم. دوستوموز یازمیشدی: ایلدیریملار شاخاندا قورخولو بیر سسلری اولار. هئچ قیز دوروب بو سسه باخماز. ترسینه: قاچیب گیزلنر. بونونلا دا حیدربابانین بیرینجی یارپاغیندا گلن قیزلاردان منظور ملائکه لر و ایلدیریملارین شاخماسی و سئللر سولارین شاققیلداماسیندان منظور کایناتین یارانماسیدیر و اوستاد شهریار بو صحنه یه سلام ائتمیشدیر:
حیدربابا ایلدیریملار شاخاندا(کاینات یارانماغا باشلامیشدیر)
سئللر سولار شاققیلداییب آخاندا(عالم یاراناندا بوتون دونیانی سو بوروموشدور)
قیزلار اونا صف باغلاییب باخاندا(ملائکه لر بو صحنه یه تماشا ائدیرلر)
سلام اولسون شوکتوزه ائلوزه
منیم ده بیر آدیم گلسین دیلوزه
و همین دوستوموز حیدربابایا سلام منظومه سین باشدان آیاغا بئله تفسیر ائتمیشدیر. بو دا حیدربابانین بیر قابیغی ساییلیر. هله بلکه بو قابیقلاردان داها دا تاپیلاجاق، یئنی-یئنی معنالار کشف اولوب اوزه چیخاجاقلار.
حیدربابایا سلام، عروض وزنیندن فرقلی اولاراق هجا وزنیمیزین ۱۱ هجالی وزنینده یارانمیشدیر. اونون بؤلگولری ۴+۴+۳ یازیلاراق بیرداها فولکلوروموزدان قیدالانمیش و بو هجا وزنینده یازیلماق اونو داها صمیمی و داها دوغمالاشدیرمیشدیر.
اوستاد شهریارین بو اؤلمز اثری هئچ ده نئچه موضوعدا محدودلاشمیر. بیز حیدربابانی اوخویاراق اوندا اجتماعی موضوعلار گؤروروک، ظارافاتلار گؤروروک. اوندا تاریخی شخصیتلرین آدی وار، اوندا حسرت وار، تنقید وار، اؤیود-نصیحت وار و شاعرین و دئمک اولار چاغداش آذربایجان خلقینین آرزولاری بو اثرده اؤزون عکس ائتدیریر:
اجتماعی:
حیدربابا، گؤیلر بوتون دوماندی
گونلریمیز بیر-بیریندن یاماندی
بیر-بیریزدن آیریلمایین آماندی
یاخشیلیغی الیمیزدن آلیبلار
یاخشی بیزی یامان گونه سالیبلار
ظارافات:
خانیم عمه میرعبدلین سؤزونو
ائشیدنده اگر آغیز-گؤزونو
تاریخی-مذهبی شخصیتلر:
حیدربابا دونیا یالان دونیادی
سلیماندان نوحدان قالان دونیادی
حسرت:
منیم آتام سفره لی بیر کیشی ایدی
ائل الیندن دوتماق اونون ایشی ایدی
گؤزللرین آخیرا قالمیشی ایدی
اوندا سونرا دؤنرگه لر دؤندولر
محبتین چیراقلاری سؤندولر
تنقید:
بیر سوروشون بو قارقینمیش فلکدن
نه ایستیور بو قوردوغو کلکدن؟
اؤیود:
گؤز یاشینا باخان اولسا قان آخماز
انسان اولان خنجر بئلینه تاخماز
آرزو:
حیدربابا سنین گؤیلون شاد اولسون
دونیا وارکن آغزین دولو داد اولسون
سندن کئچن تانیش اولسون یاد اولسون
دئینه منیم شاعر اوغلوم شهریار
بیر عمردور غم اوستونه غم قالار
حیدربابایا سلامی اوخویاندا بیز کند محیطینه گئدیب اوراداکی حادثه لری یاشاییریق
بوتون بو دئدیکلریمیز بیر یانا دورسون شهریار قلمینین اعجازی باشقا بیر شئیدیر. بیز آیری شاعرلرین اثرلرین اوخویاندا یاخود مرحوم شهریارین باشقا شعرلرین و غزللرین اوخویاندا بیر شعر اوخوما لذتین الده ائدیریک. او شعری اوخوماقدان آغزیمیز دادلانیر. ذوقوموز پای آلیر. آنجاق حیدربابایا سلامی اوخویاندا ایش فرقلیدیر. حیدربابایا سلامی اوخویاندا بیز کند محیطینه گئدیب اوراداکی حادثه لری یاشاییریق.
کندلیلر ایله اوتوروب دوروروق. اؤزوموزو شعردن آیری حس ائتمیریک. اؤزوموز شعرین بیر حصه سی اولوروق. شعر اوخوماغی یاخود شعر دینله مگی اونودوروق. شهریار ایله بیرگه خشگنابا گئدیب شهریار یاشادیغی ایللری یاشاییریق. شهریارین اساس صنعتی ده بوراسیندادیر و بو اینجه صنعتین و هنر عالمینین اصل معناسیدیر.
بیز حیدربابایا سلام منظومه سین اوخویاندا مرحوم شهریارین یارادیجیلیغی و یوکسک ادبی ذوقو و عرفانی-فلسفی باخیشی بیزه آشیلانیر. شهریار حسّین و شهریار دویغوسون اونون حیدربابایا سلام پوئماسیندان آلماق و اونلارلا یاشاماق هئچ ده چتین بیر ایش دگیل. بونو بالاجا بیر اوشاق، ساوادسیز بیر قادین و عالی تحصیل آلمیش بیر عالیم ده الده ائدیر و هر کس اؤز دوشونجه سی و اؤز قابی قدر اوندان پای آلیر. یوخاریدا سایدیغیمیز ماتریاللارین هامیسی اوّلدن ده وار ایدی، ایندی ده موجوددور. آنجاق نه اوللر، نه ده ایندی حیدربابایا سلام اثرینین ایکینجی نمونه سی یارانمامیش و یارانمیر.
شعر بیر دویغودور، شهریار ایسه بو دویغودان اؤز یوکسک قابلیتی ایله یئترینجه فایدالاندی
حیدربابایا سلاما چوخلو نظیره لر یازیلمیش، بو اثر چوخلو دیللره ترجمه اولموش، آنجاق هئچ بیری حیدربابا ایله ایاقلاشمیر. هئچ بیری حیدربابا اولماییر. ایکینجی حیدربابا دا بیرینجی حیدربابا ایله فرقلیدیر و اونون ایاغینا چاتماییر. او دا بو اثرین یاراندیغی زمان و مکان و اونو یازان قلمدن آسیلیدیر. شعر بیر دویغودور. انسانی کؤورلدن بیر دوشونجه دیر.
بو دویغونو زمانیندا و یئرینده توتان و اوندان دوغرو فایدالانان انسان شاعر اولور. مرحوم شهریار بو دویغونو تام زمانیندا و یئرینده توتماغی و فایدالانماغی اؤز یوکسک قابلیتی ایله باجاردی و بو باجاریقدان حیدربابایا سلام کیمی اثر دوغولدو. شهریار یوخاریدا اشاره ائتدیکلریمیز و اشاره ائتمه دیکلریمیز ماتریاللارین هامیسیندان بیریئرلی فایدالانماغی یاخشی منیمسه یه بیلدی. باشقا شاعرلر هره سی بیر یولو توتوب گئتدیلر آنجاق شهریار اونلارا اوجالیقدان باخدی و او یوللارین هامیسین گؤره بیلدی و او مختلف یوللارین هامیسین همزمان آددیملادی. روحو شاد اولسون.
بهرام اسدی-شاعر، یازیچی و ادبیات آراشدیرماجیسی
