به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «ارومنیوز»، مسئله کُردها و تحولات سیاسی، اجتماعی و تاریخی مرتبط با آنان، طی یک قرن گذشته همواره یکی از موضوعات مهم در معادلات غرب آسیا بوده است. این موضوع بهویژه در سالهای اخیر، با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک مناطق کردنشین و تحولات فرهنگی و اجتماعی این جوامع، اهمیت بیشتری پیدا کرده و به یکی از محورهای قابلتوجه در مطالعات سیاسی و امنیت ملی تبدیل شده است.
در این میان، ظهور و فعالیت احزاب سیاسی کُرد، بهخصوص حزب دموکرات کردستان و کومله، نقش قابلتوجهی در شکلگیری جریانهای سیاسی و جهتدهی به تحولات اجتماعی مناطق کردنشین داشته است. بررسی چگونگی پیدایش این تشکلها و تأثیرگذاری آنها بر فرهنگ سیاسی جامعه کُرد، میتواند ابعاد مختلف مسئله قومیت، مطالبات سیاسی و چالشهای امنیتی در ایران را روشن کند.
با شکلگیری دولت مدرن در ایران در اوایل قرن بیستم، سیاست ایجاد هویت ملی منسجم و تقویت ساختار متمرکز حکومتی در دستور کار قرار گرفت. در مقابل، برخی تفاوتهای فرهنگی، زبانی و قومی در بخشهایی از جامعه به شکلگیری گرایشهایی مبتنی بر هویت قومی و مطالبات سیاسی متفاوت انجامید. بخشی از این جریانها را میتوان واکنشی به سیاستهای یکسانسازی فرهنگی و اداری دولت مرکزی در آن دوره دانست.
کُردها از جمله گروههای قومی ایران هستند که جریانهای هویتطلبانه و قومگرایانه در میان آنها سابقهای طولانی و حضور سیاسی قابلتوجهی داشته است. تشکیل جمهوری مهاباد در سال ۱۳۲۴ به رهبری قاضی محمد، تحولات و درگیریهای سیاسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و همچنین طرح مطالبات قومی در سالهای اخیر، از جمله رویدادهایی هستند که در بررسی تاریخ معاصر این جریانها مورد توجه قرار میگیرند.
در میان تشکلهای سیاسی فعال در مناطق کردنشین ایران، دو حزب کومله و دموکرات از جایگاه تاریخی و سیاسی ویژهای برخوردارند. البته جریانهای دیگری نیز با رویکردهای متفاوت، از جمله جریان مذهبی مکتب قرآن به رهبری احمد مفتیزاده، در فضای سیاسی کردستان حضور داشتهاند؛ با این حال، در ادبیات سیاسی رایج، هنگامی که از احزاب کُرد سخن گفته میشود، عمدتاً این دو تشکل مورد اشاره قرار میگیرند.
این احزاب در برنامههای سیاسی خود، حل مسئله کُرد را از مسیر تغییر ساختار توزیع قدرت و تحقق نوعی خودگردانی سیاسی و فدرالیسم در ایران دنبال کردهاند.
بررسی رفتار سیاسی بخشی از جامعه کُرد در ایران نشان میدهد که این احزاب در شکلدهی به نگرش سیاسی و هویت جمعی گروهی از مردم، بهخصوص در برخی مناطق مرزی غرب کشور، تأثیرگذار بودهاند. سابقه فعالیت سیاسی و تشکیلاتی این گروهها در طول چند دهه گذشته نیز یکی از عوامل مهم در استمرار جایگاه آنها در معادلات سیاسی کردستان به شمار میرود.
از این منظر، شناخت زمینههای تاریخی پیدایش کومله و حزب دموکرات، بررسی تحولات فکری و سیاسی جامعه کُرد و ارزیابی عملکرد این جریانها، برای تحلیل تأثیر آنها بر تحولات داخلی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اهمیت دارد.
جغرافیای سیاسی کُردها و شکلگیری ناسیونالیسم کُردی
تاریخ و سیاست در مطالعات مربوط به کردستان ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند؛ چراکه بخش عمدهای از روایتهای تاریخی این منطقه، دربرگیرنده تحولات سیاسی، جنبشهای اجتماعی، فعالیت گروههای سیاسی و منازعاتی است که در دورههای مختلف رخ دادهاند.
مناطق کردنشین عمدتاً در امتداد رشتهکوههای زاگرس و آرارات قرار گرفتهاند. این مناطق از سمت شرق با گروههای قومی ایرانی نظیر آذریها، لرها و بختیاریها همسایگی دارند و در بخشهای غربی نیز با جوامع عرب و ترک و در نواحی شمالی با ارمنیها ارتباط جغرافیایی پیدا میکنند.
امروزه مرزهای سیاسی کشورهای منطقه، محدوده سکونت کُردها را میان چند کشور تقسیم کرده است. با این حال، چنین تقسیمبندیای در تمام دورههای تاریخی وجود نداشته و تحولات سیاسی و نظامی منطقه بهتدریج وضعیت کنونی را شکل داده است.
پیش از جنگ چالدران، عواملی همچون شرایط خاص کوهستانی، ساختار عشایری زندگی اجتماعی، همجواری با اقوام مختلف و قرار گرفتن این منطقه در مسیر رقابت قدرتهای بزرگ، در شکلگیری وضعیت سیاسی مناطق کردنشین مؤثر بودند.
پس از جنگ چالدران نیز رقابت مذهبی و سیاسی میان دولت صفوی و امپراتوری عثمانی، مداخلات قدرتهای خارجی، بهویژه سیاستهای بریتانیا در قبال عشایر کُرد و گسترش اندیشههای ملیگرایانه در اواخر قرن نوزدهم، بر پیچیدگی شرایط این مناطق افزود.
در نتیجه تحولات جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، سرزمینهای کردنشین میان چند واحد سیاسی جدید تقسیم شدند. این وضعیت به یکی از زمینههای اصلی شکلگیری و گسترش مطالبات سیاسی کُردها در دوران معاصر تبدیل شد.
در شرایط کنونی، جمعیت کُرد در بخشهایی از جنوب شرقی ترکیه، شمال و شرق عراق، غرب و شمال غرب ایران، شمال و شرق سوریه و محدودههایی از جنوب ارمنستان سکونت دارند. اشتراکات تاریخی، زبانی و فرهنگی میان این جوامع، در کنار تفاوتهای سیاسی و مذهبی، از عوامل مؤثر در شکلگیری هویت فرامرزی کُردی محسوب میشود.
در قرن بیستم، پژوهشهای تاریخی و سیاسی درباره کُردها گسترش یافت. بخش قابلتوجهی از این آثار را پژوهشگران غربی نوشتهاند که بعدها برخی از آنها به زبان فارسی ترجمه شدند. از جمله نویسندگان مطرح در این حوزه میتوان به کینان، کوچرا، نیکیتین، مکداول و ایگلتون اشاره کرد.
بخش مهمی از این مطالعات به بررسی جنبش اسماعیل سیمیتقو در فاصله سالهای ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۹ میلادی و همچنین تشکیل جمهوری مهاباد در سال ۱۹۴۶ اختصاص دارد. در این پژوهشها، علاوه بر ساختارهای عشیرهای و سنتی جامعه کُرد، نقش قدرتهای خارجی و حمایت اتحاد جماهیر شوروی از جمهوری مهاباد نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
در یک نگاه کلی، ناسیونالیسم کُردی و طرح مطالباتی همچون تشکیل دولت مستقل، خودمختاری سیاسی و در دورههای بعد فدرالیسم، از جمله پدیدههایی هستند که در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی دوران معاصر شکل گرفتهاند.
با فروپاشی امپراتوری عثمانی و پایان حکومت قاجار، دولتهای جدید در ایران، ترکیه و کشورهای عربی منطقه به سمت ایجاد ساختارهای دولت ـ ملت حرکت کردند. همزمان با گسترش ملیگرایی در این کشورها، جریانهای ناسیونالیستی کُرد نیز بهتدریج شکل گرفتند و گسترش یافتند.
این جریان ابتدا در میان کُردهای ساکن قلمرو عثمانی و سپس در عراق نمود بیشتری پیدا کرد و پس از جنگ جهانی دوم، تأثیر آن در مناطق کردنشین ایران نیز آشکارتر شد.
در ایران، سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۴ از مقاطع مهم رشد گرایشهای ناسیونالیستی کُرد به شمار میرود. در این دوره، زمینه برای تشکیل یک حکومت خودمختار در مهاباد فراهم شد؛ حکومتی که پس از حدود یک سال در سال ۱۳۲۵ سقوط کرد.
پس از فروپاشی جمهوری مهاباد، فعالیتهای سیاسی سازمانیافته ناسیونالیستهای کُرد برای مدتی با محدودیت مواجه شد. با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و تغییر شرایط سیاسی داخلی و بینالمللی، بار دیگر زمینه فعالیت این جریانها در مناطق کردنشین فراهم شد.
چگونگی شکلگیری کومله و حزب دموکرات کردستان
برای شناخت ریشههای شکلگیری جمهوری مهاباد، باید به این پرسش اساسی پاسخ داد که آیا این حکومت صرفاً محصول دخالت و حمایت شوروی بود یا شرایط داخلی جامعه کُرد نیز در پیدایش آن نقش داشت؟
پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی چند عامل اساسی است؛ از جمله جایگاه اجتماعی قاضی محمد، موقعیت شهر مهاباد، فعالیت تشکلهای سیاسی کُرد، تحولات آذربایجان در آن دوره و سیاستهای اتحاد جماهیر شوروی در قبال مناطق شمال غرب ایران.
قاضی محمد و جایگاه مهاباد
قاضی محمد (۱۲۷۹ تا ۱۳۲۶ شمسی) از شخصیتهای بانفوذ مذهبی و اجتماعی مهاباد بود که به دلیل برخورداری از جایگاه دینی، موقعیت خانوادگی و نفوذ اجتماعی، در میان بخش قابلتوجهی از مردم کُرد احترام داشت.
بر اساس روایت کوچرا، پدر قاضی محمد، قاضی علی، از شخصیتهای علمی و شناختهشده منطقه محسوب میشد. همچنین برادر او، سیفالقضات، در سال ۱۲۹۹ شمسی تشکلی ملیگرایانه با عنوان «جنبش محمد» را در مهاباد پایهگذاری کرده بود.
خانواده قاضی محمد از خانوادههای شناختهشده و صاحبنفوذ منطقه بوکان به شمار میرفتند و اعضای آن علاوه بر برخورداری از تحصیلات، دارای گرایشهای مذهبی و ملیگرایانه بودند.
مهاباد در آن دوره شهری با جمعیتی حدود ۱۵ هزار نفر بود. بر اساس نوشتههای ایگلتون، در کنار جمعیت کُرد، گروههایی از آذریها، حدود پنجاه خانواده یهودی و تعدادی از نمایندگان و فرستادگان آمریکایی نیز در این شهر زندگی میکردند.
ساختار اجتماعی شهر را میتوان به سه گروه عمده شامل اشراف و مالکان، بازرگانان و پیشهوران و همچنین کارگران و دستفروشان تقسیم کرد.
ثروت، اعتبار خانوادگی، ارتباطات قومی و خویشاوندی و میزان مشارکت در امور اجتماعی از مهمترین عوامل تعیینکننده نفوذ افراد و خانوادهها در آن دوره بود. از این نظر، خانواده قاضی محمد در میان ساکنان مهاباد جایگاه برجستهای داشت.
در دورهای که نیروهای خارجی در منطقه حضور داشتند و اقتدار دولت مرکزی در برخی مناطق کاهش یافته بود، مهاباد با مشکلاتی همچون ناامنی، تهدید نیروهای عشایری، خروج بخشی از ثروتمندان و تضعیف نظم اجتماعی مواجه شد.
در چنین شرایطی، نفوذ اجتماعی خانواده قاضی محمد، جایگاه مذهبی او و همچنین ارتباط نزدیکش با مردم، زمینه را برای ایفای نقش سیاسی و رهبری او در میان بخشی از جامعه کُرد فراهم کرد.
ادامه دارد…
منبع پژوهش اولیه: محمود نورانی، کاندیدای دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت
انتهای خبر/




