به گزارش گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز» تاب‌آوری زیرساخت‌ها و تداوم خدمات، اولویت پدافند غیرعامل است پدافند غیرعامل امروز تنها به حفاظت از زیرساخت‌های فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه حوزه‌هایی همچون سلامت، کشاورزی، امنیت سایبری، انرژی، صنایع، شهرسازی و مشارکت مردم را نیز دربرمی‌گیرد؛ حوزه‌هایی که هرگونه اختلال در آن‌ها می‌تواند زندگی روزمره شهروندان و ارائه خدمات عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
کوروش مصطفوی مدیرکل پدافند غیرعامل استانداری آذربایجان‌غربی در گفتگوی تفصیلی با اروم‌نیوز، ضمن تشریح وظایف این مجموعه و برنامه‌های هفته نکوداشت پدافند غیرعامل، از فعالیت ۱۱ کارگروه تخصصی و چهار قرارگاه در استان خبر داد و بر ضرورت کاهش آسیب‌پذیری، تدوین برنامه‌های تداوم کارکرد و ارتقای تاب‌آوری دستگاه‌های اجرایی و واحدهای صنعتی تأکید کرد.
اروم‌نیوز: پدافند غیرعامل چه جایگاهی در فعالیت دستگاه‌های اجرایی دارد و این دستگاه‌ها در چه بخش‌هایی ملزم به رعایت الزامات آن هستند؟
مصطفوی: دستگاه‌های اجرایی، به‌ویژه شرکت‌های خدمات‌رسان، به شیوه‌های مختلف با موضوع پدافند غیرعامل درگیر هستند؛ چراکه تداوم فعالیت این مجموعه‌ها و ارائه خدمات به مردم، از موضوعات مهم و اساسی این حوزه محسوب می‌شود. یکی از موضوعات مهم، بررسی و رعایت ملاحظات پدافند غیرعامل در پروژه‌هایی است که از اعتبارات دولتی استفاده می‌کنند.
پروژه‌های مشمول ماده ۲۳، طرح‌های صنعتی، کشاورزی و سایر طرح‌هایی که با هدف ایجاد یک بنگاه اقتصادی یا توسعه فعالیت‌های دولتی و خصوصی اجرا می‌شوند، باید متناسب با ضوابط مربوط، ملاحظات پدافند غیرعامل را در مراحل برنامه‌ریزی و اجرا مورد توجه قرار دهند. در حوزه شهرسازی نیز، طرح‌های جامع و تفصیلی شهری و پروژه‌های مرتبط باید از منظر پدافند غیرعامل بررسی شوند تا ملاحظات لازم در طراحی و اجرای آن‌ها لحاظ شود.
این موارد تنها نمونه‌هایی از گستردگی موضوع پدافند غیرعامل هستند. رویکرد ما این است که دستگاه‌ها و مجموعه‌های مختلف، متناسب با نوع فعالیت و تهدیدهای احتمالی، آسیب‌پذیری‌های خود را شناسایی کنند و برای کاهش آن‌ها راهکارهای علمی و اجرایی داشته باشند.
اروم‌نیوز: یکی از حوزه‌های مهم پدافند غیرعامل، پدافند زیستی است. این حوزه چه موضوعاتی را شامل می‌شود و چه تهدیدهایی در آن مورد توجه قرار دارد؟
مصطفوی: پدافند زیستی یکی از حوزه‌های بسیار مهم پدافند غیرعامل است که می‌توان آن را در دو بخش اصلی بررسی کرد؛ بخش نخست به حوزه بهداشت و درمان مربوط می‌شود و بخش دوم، حوزه کشاورزی، دام، طیور و سایر موضوعات مرتبط با سلامت موجودات زنده را دربرمی‌گیرد. در استان، کارگروه‌های تخصصی مرتبط با حوزه سلامت و کشاورزی، وظایف مربوط به این بخش‌ها را دنبال می‌کنند.
در این چارچوب، تهدیدهای زیستی و میکروبی و آسیب‌های احتمالی ناشی از آن‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند. آب، کشاورزی، خاک، بذر، سلامت انسان و بیماری‌های مرتبط با دام و طیور، از جمله موضوعاتی هستند که در این حوزه اهمیت دارند. هرگونه تهدیدی که بتواند سلامت عمومی، امنیت غذایی یا منابع حیاتی را تحت تأثیر قرار دهد، ضرورت توجه به آمادگی و پیشگیری را دوچندان می‌کند.
یکی از چالش‌های مهم این حوزه، تغییرات و جهش‌های احتمالی عوامل بیماری‌زا و دشواری پیش‌بینی برخی بیماری‌های نوپدید است. به همین دلیل، توسعه دانش تخصصی، تقویت ظرفیت‌های پژوهشی و همکاری دانشگاه‌ها و مراکز علمی برای شناسایی تهدیدها و ارائه راهکارهای مقابله با آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
انتظار ما این است که ظرفیت علمی و پژوهشی کشور در زمینه‌هایی مانند تولید واکسن، توسعه روش‌های تشخیصی و درمانی و مقابله با عوامل بیماری‌زا بیش از پیش مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت پدافند زیستی در این است که برخی تهدیدها بدون درگیری نظامی مستقیم نیز می‌توانند سلامت مردم، تولیدات کشاورزی و روند عادی فعالیت‌های اقتصادی را با چالش مواجه کنند. بنابراین، آمادگی و پیشگیری در این زمینه باید به‌صورت مستمر دنبال شود.
اروم‌نیوز: پدافند غیرعامل در حوزه شهرسازی، ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری چه کاربردهایی دارد؟
مصطفوی: مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، توجه به الزامات طراحی شهری و کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، از جمله موضوعات مهم و کاربردی پدافند غیرعامل هستند. برای مثال، هنگام طراحی یک مجموعه شهری یا فضای عمومی، باید شرایط مختلف و مخاطرات احتمالی مورد توجه قرار گیرد. طراحی مناسب فضاها و زیرساخت‌ها می‌تواند در شرایط اضطراری، مدیریت جمعیت، کاهش آسیب‌ها و تسهیل دسترسی به خدمات ضروری مؤثر باشد.
مطالعات تخصصی این حوزه بررسی شوند. البته اجرای هر راهکار باید متناسب با شرایط فنی، الزامات ایمنی و ضوابط مربوط انجام گیرد. در مجموع، هدف این است که ملاحظات پدافند غیرعامل از مراحل اولیه طراحی و برنامه‌ریزی شهری مورد توجه قرار گیرد و صرفاً به زمان وقوع حادثه محدود نشود.
اروم‌نیوز: پدافند غیرعامل چه حوزه‌های تخصصی دیگری را شامل می‌شود؟
مصطفوی: پدافند غیرعامل حوزه‌های متعددی دارد و نمی‌توان آن را به یک بخش خاص محدود کرد. در کنار پدافند زیستی، موضوعات شیمیایی، پرتوی، مردم‌محور، سایبری و انرژی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. در حوزه مردم‌محور، هدف این است که مردم در زمینه شناخت مخاطرات، آمادگی در شرایط خاص و مشارکت در حفظ پایداری خدمات و فعالیت‌های اجتماعی، آگاهی و آمادگی لازم را داشته باشند. در حوزه سایبری نیز با توجه به وابستگی روزافزون دستگاه‌ها و زیرساخت‌ها به سامانه‌های دیجیتال، توجه به امنیت اطلاعات، کاهش آسیب‌پذیری سامانه‌ها و پیش‌بینی راهکارهای لازم برای مواجهه با اختلالات احتمالی اهمیت زیادی دارد.
در حوزه انرژی نیز موضوعاتی مانند اختلال در تأمین برق و آب و تأثیر آن بر فعالیت مجموعه‌های خدمات‌رسان و صنعتی باید بررسی شود. همچنین در حوزه‌های شیمیایی و پرتوی، شناسایی مخاطرات و تدوین برنامه‌های پیشگیرانه و پاسخ مناسب به شرایط اضطراری ضرورت دارد. بنابراین، پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی و هماهنگ است که هدف مشترک آن‌ها، کاهش آسیب‌پذیری و حفظ کارکردهای ضروری در شرایط مختلف است.
اروم‌نیوز: برای اینکه دستگاه‌های اجرایی در زمان بروز تهدید یا اختلال بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند، چه راهکارهایی در استان دنبال می‌شود؟
مصطفوی: یکی از اقدامات مهمی که در استان دنبال کرده‌ایم، آموزش دستگاه‌های اجرایی و توجه به تدوین برنامه‌های مشخص برای کاهش آسیب‌پذیری، تداوم کارکرد و بازگشت به شرایط عادی است. در این زمینه، برنامه‌هایی مانند طرح تداوم فعالیت کسب‌وکار و خدمات، که با عنوان «برنامه تداوم کارکرد» نیز شناخته می‌شود، و برنامه بازیابی پس از اختلال یا حادثه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. منطق این برنامه‌ها آن است که هر دستگاه یا مجموعه، پیش از وقوع مشکل، آسیب‌پذیری‌های خود را شناسایی کند و برای مواجهه با آن‌ها راهکارهای مشخص و مکتوب داشته باشد.
این برنامه‌ها نباید صرفاً در قالب اسناد اداری باقی بمانند؛ بلکه باید در عمل مورد آزمایش قرار گیرند. برگزاری رزمایش، تمرین مستمر و ارزیابی عملکرد نیروهای انسانی و تیم‌های تخصصی، به دستگاه‌ها کمک می‌کند تا نقاط ضعف خود را بشناسند و برای رفع آن‌ها اقدام کنند. موضوع مهم دیگر، تداوم کارکرد زیرساخت‌ها و بخش‌های مختلف یک مجموعه در زمان اختلال است. باید از قبل مشخص باشد که در صورت بروز مشکل، چگونه می‌توان فعالیت‌های ضروری را ادامه داد، از ظرفیت‌های جایگزین استفاده کرد و خدمات مورد نیاز مردم را حفظ کرد. در مرحله بعد نیز برنامه بازیابی اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی مجموعه بتواند پس از رفع شرایط اضطراری، فعالیت‌ها و زیرساخت‌های آسیب‌دیده خود را به وضعیت مناسب بازگرداند. این رویکردهای علمی را در دستگاه‌های اجرایی دنبال می‌کنیم تا فرهنگ برنامه‌ریزی برای شرایط اضطراری و کاهش آسیب‌پذیری، به بخشی از فرایند عادی مدیریت در مجموعه‌های مختلف تبدیل شود.
اروم‌نیوز: آیا الزامات پدافند غیرعامل فقط به دستگاه‌های دولتی محدود می‌شود یا واحدهای صنعتی و بخش خصوصی نیز در این زمینه مسئولیت دارند؟
مصطفوی: پدافند غیرعامل محدود به دستگاه‌های دولتی نیست و واحدهای صنعتی و مجموعه‌های بخش خصوصی نیز، متناسب با اهمیت و نوع فعالیت خود، باید ملاحظات مربوط را مورد توجه قرار دهند. در استان، از سال ۱۳۹۷ برنامه‌ای برای شناسایی و طبقه‌بندی مراکز بر اساس میزان اهمیت آن‌ها تدوین و عملیاتی شده است. در این چارچوب، مراکز مهم در لایه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرند و متناسب با اهمیت و نوع فعالیتشان، اقدامات و دستورالعمل‌های مربوط به آن‌ها پیگیری می‌شود. در این مراکز، موضوعاتی مانند تداوم کارکرد، وجود مواد پرخطر، حفاظت فیزیکی، وضعیت نیروی انسانی و امنیت سایبری مورد توجه قرار دارد. متناسب با شرایط هر مجموعه، راهکارهای لازم پیشنهاد می‌شود و فرایندهای نظارت، پایش و ارزیابی نیز دنبال می‌شوند. در همین راستا، اخیراً با دستور معاونت امنیتی و انتظامی استانداری، موضوع انجام مطالعات پدافند غیرعامل در این مراکز نیز مورد پیگیری قرار گرفته است.
هدف از این مطالعات، شناسایی دقیق‌تر آسیب‌پذیری‌ها و فراهم‌کردن زمینه اجرای اقدامات پیشگیرانه است تا واحدهای صنعتی بتوانند در شرایط مختلف، فعالیت‌های ضروری خود را با اختلال کمتری ادامه دهند. به اعتقاد من، توجه به پدافند غیرعامل در بخش خصوصی نیز اهمیت فزاینده‌ای خواهد داشت؛ زیرا تداوم فعالیت بسیاری از واحدهای صنعتی، مستقیماً با اشتغال، تولید و تأمین نیازهای مردم ارتباط دارد.
اروم‌نیوز: با توجه به تجربه اختلالات و بحران‌های سال‌های اخیر، وضعیت پدافند غیرعامل در کشور و آذربایجان‌غربی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ مهم‌ترین خلأهای موجود چیست؟
مصطفوی: تجربه بحران‌ها و درگیری‌های اخیر، آزمون‌های جدی برای سنجش آمادگی زیرساخت‌ها و خدمات عمومی بود. در این شرایط، اهمیت برنامه‌ریزی قبلی، پیش‌بینی راهکارهای جایگزین و توجه به تداوم فعالیت دستگاه‌ها بیش از گذشته مشخص شد. در برخی حوزه‌ها، از جمله خدمات بانکی، رسانه‌ای و پزشکی، چالش‌هایی مطرح شد؛ اما در مجموع، تجربه‌های به‌دست‌آمده نشان داد که تدابیر پیش‌بینی‌شده و برنامه‌ریزی‌های قبلی در سطح دستگاه‌ها و وزارتخانه‌ها می‌توانند در حفظ خدمات عمومی نقش مؤثری داشته باشند. در استان آذربایجان‌غربی نیز، در حوزه‌هایی که ضرورت و دغدغه بیشتری احساس شده، پیگیری‌ها و نظارت‌هایی انجام گرفته است. بر اساس ارزیابی من، در این دوره موردی که به‌طور کامل موجب ازکارافتادن ساختارهای مورد بررسی و توقف تداوم کارکرد آن‌ها شود، مشاهده نکردیم. البته این به معنای نبود آسیب‌پذیری یا بی‌نیازی از اقدامات تکمیلی نیست. پدافند غیرعامل حوزه‌ای پویا است و با تغییر فناوری‌ها و شکل‌گیری تهدیدهای جدید، باید برنامه‌ها و راهکارها نیز به‌روز شوند.
نکته مهم این است که ارزیابی توان کشورها دیگر صرفاً بر اساس ظرفیت‌های نظامی انجام نمی‌شود؛ بلکه مفاهیمی مانند تاب‌آوری، پایداری خدمات، توان بازیابی و استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناورانه نیز اهمیت پیدا کرده‌اند. تاب‌آوری به این معناست که یک مجموعه، با وجود تهدیدها و مشکلات احتمالی، بتواند فعالیت‌های ضروری خود را ادامه دهد و در صورت بروز اختلال، با استفاده از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده به شرایط پایدار بازگردد.
در آذربایجان‌غربی تلاش می‌کنیم با تقویت آموزش، توسعه مطالعات تخصصی، اجرای رزمایش‌ها و افزایش همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، ظرفیت‌های استان را در این زمینه ارتقا دهیم. امیدواریم استان در سال‌های آینده بتواند علاوه بر اجرای مؤثر الزامات پدافند غیرعامل، در ارائه راهکارهای علمی و انتقال تجربه‌های موفق نیز نقش پررنگ‌تری ایفا کند.
اروم‌نیوز: در پایان، مهم‌ترین انتظاری که از دستگاه‌های اجرایی و مجموعه‌های صنعتی استان دارید چیست؟
مصطفوی: انتظار ما این است که پدافند غیرعامل به‌عنوان بخشی از فرایند تصمیم‌گیری و مدیریت در دستگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد، نه اینکه صرفاً در زمان وقوع حادثه به آن پرداخته شود. هر دستگاه و مجموعه باید متناسب با مأموریت خود، آسیب‌پذیری‌ها و تهدیدهای احتمالی را بشناسد، برنامه‌های لازم را تدوین کند و با آموزش و تمرین مستمر، آمادگی نیروهای انسانی و زیرساخت‌های خود را افزایش دهد. همچنین ضروری است که موضوع تداوم کارکرد خدمات عمومی، امنیت زیرساخت‌ها و بازگشت سریع به شرایط عادی در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد. هدف نهایی پدافند غیرعامل، حفاظت از مردم، کاهش خسارت‌ها و کمک به استمرار زندگی عادی جامعه است؛ هدفی که تحقق آن به همکاری دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی، مراکز علمی و مشارکت آگاهانه مردم نیاز دارد.
گفتگو و تنظیم از: رقیه وکیلی
انتهای خبر/ و
