به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز»؛ در ۱۲۰ روز گذشته، خیابانهای شهرهای مختلف آذربایجانغربی بهخصوص ارومیه شاهد صحنه حضور مستمر مردمی بوده است که پس از شهادت رهبر انقلاب، با حضور در اجتماعات شبانه، خواسته خود را در قالب «خونخواهی رهبر شهید» و استمرار مسیر انقلاب اسلامی بیان کردهاند.
این حضور، محدود به یک مناسبت یا یک فراخوان مقطعی نبوده، بلکه به تدریج به یک میدان اجتماعی گسترده تبدیل شده است؛ میدانی که در آن اقشار مختلف جامعه، از خانوادهها و نوجوانان گرفته تا هیئات مذهبی، مساجد، شاعران، مداحان، سخنرانان، موکبداران و گروههای مردمی، هر یک نقشی در شکلگیری و تداوم آن بر عهده گرفتهاند.
آنچه این اجتماعات را از بسیاری از برنامههای مناسبتی متمایز میکند، استمرار و پویایی آن است، در این میدان، مردم صرفاً تماشاگر یا مخاطب یک مراسم نیستند، بلکه هر فرد متناسب با توانایی خود تلاش میکند سهمی در پیشبرد برنامهها داشته باشد؛ یکی با برپایی موکب، دیگری با تولید محتوا، گروهی با اجرای برنامههای فرهنگی و مذهبی، عدهای با خدماترسانی و برخی نیز با خلق آثار هنری، شعر، شعار و تولید نمادهای میدانی گه همین تنوع نقشها سبب شده است این اجتماعات، علاوه بر جنبههای آیینی، به بستری برای مشارکت اجتماعی و کنش جمعی تبدیل شوند.
در کنار حضور مردم، مدیریت صحنه نیز اهمیت ویژهای داشته است، برنامهای که هر شب هزاران نفر را گرد هم میآورد، بدون هماهنگی دقیق میان عوامل اجرایی، مداحان، مجریان، شاعران، سخنرانان، موکبها و نیروهای خدماتی نمیتواند استمرار پیدا کند مدیریت محتوا، تنظیم زمانبندی برنامهها، هماهنگی میان گروههای مختلف و پاسخگویی به نیازهای جمعیت، از جمله عواملی است که در حفظ انسجام این میدان اجتماعی نقش تعیینکنندهای ایفا کرده است.
از سوی دیگر، ویژگی مهم این حرکت، انعطاف در برابر تحولات روز بوده است محتوای برنامهها، اشعار، مداحیها، شعارها و سخنرانیها متناسب با رخدادهای روز و تحولات سیاسی و اجتماعی تنظیم میشد و همین مسئله موجب میشد مخاطبان احساس کنند که برنامهها با مسائل جاری جامعه ارتباط مستقیم دارد این پویایی، از تکرار و یکنواختی جلوگیری کرده و زمینه استقبال مستمر مردم را فراهم آورده است.
در این میان، نقش رسانهها نیز قابل توجه است هرچند در مقاطعی ظرفیت رسانهای متناسب با گستردگی این اجتماعات مورد استفاده قرار نگرفت، اما انتشار تصاویر، روایتها و بازتاب فعالیتهای مردمی، به معرفی ابعاد مختلف این حرکت کمک کرد. همچنین حضور خیرین، موکبداران، هیئات مذهبی، مساجد و مجموعههای مردمی، پشتوانهای برای استمرار خدماترسانی و حفظ شور و نشاط مراسم فراهم ساخت.
آنچه امروز پس از گذشت بیش از ۱۲۰ روز قابل مشاهده است، صرفاً استمرار یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه شکلگیری یک تجربه اجتماعی گسترده است که در آن مشارکت مردمی، سازماندهی فرهنگی، فعالیت داوطلبانه و حضور اقشار مختلف جامعه در کنار یکدیگر، به ایجاد میدانی منسجم انجامیده است.
برای واکاوی ابعاد این تجربه، با علی حبیبی مداح تجمعات مرومی در ارومیه یکی از فعالان و به گفتوگو نشستهایم تا از چگونگی شکلگیری، مدیریت، نقشآفرینی کنشگران مختلف و عوامل تداوم این حرکت مردمی سخن میگوید.
اروم نیوز: با توجه به گستردگی و تداوم این تجمعات، مهمترین بخشی که بیش از هر چیز نیازمند مدیریت و هماهنگی بود، چه موضوعی محسوب میشد؟
حبیبی: به نظر من، مهمترین مسئله، مدیریت محتوای برنامهها بود زمانی که یک اجتماع مردمی برای مدت طولانی ادامه پیدا میکند، دیگر نمیتوان برنامهها را بدون برنامهریزی و چارچوب مشخص پیش برد هر شعری که قرار بود خوانده شود، هر متن و هر مداحی باید از قبل بررسی میشد تا هم از نظر محتوایی با اهداف مراسم همخوانی داشته باشد و هم بتواند پیام روشنی را به مخاطبان منتقل کند.
در کنار مدیریت محتوا، ساماندهی مداحان نیز اهمیت بسیار زیادی داشت در طول برگزاری این اجتماعات، نزدیک به ۲۰۰ تا ۳۰۰ مداح از نقاط مختلف حضور پیدا کردند هر یک از این افراد سبک، شیوه اجرا و مخاطبان خاص خود را داشتند و اگر هماهنگی دقیقی صورت نمیگرفت، ممکن بود نظم برنامهها دچار اختلال شود. این مسئولیت بر عهده دکتر سجاد حاجیزاده بود که با برنامهریزی دقیق، زمان اجرای مداحان، ترتیب برنامهها و هماهنگی میان عوامل را مدیریت میکرد.
واقعیت این است که در هر حرکت گسترده مردمی، اختلاف سلیقه یا تداخل در برخی امور طبیعی است، اما هنر مدیریت این است که اجازه ندهد این اختلافها به بدنه اصلی برنامه منتقل شود در این مجموعه نیز هر زمان اختلاف یا تداخلی ایجاد میشد، با گفتگو، تعامل و تصمیمگیری جمعی، موضوع حل میشد و مراسم با همان انسجام ادامه پیدا میکرد.
اروم نیوز: آیا در طول این مدت میان گروههای مختلف یا فعالان میدان تعارض و اختلافی نیز به وجود آمد؟
حبیبی: در هر فعالیت اجتماعی گسترده، وجود برخی اختلافنظرها اجتنابناپذیر است وقتی دهها گروه مردمی، هیئات مذهبی، مداحان، شاعران، مجریان و مجموعههای خدماترسان در کنار یکدیگر فعالیت میکنند، طبیعی است که در برخی موضوعات دیدگاههای متفاوتی وجود داشته باشد.
با این حال، این اختلافها هیچگاه به بحران تبدیل نشد علت اصلی نیز وجود یک ساختار مدیریتی مشخص بود که اجازه نمیداد مسائل جزئی بر اصل حرکت سایه بیندازد هر جا اختلافی پیش میآمد، مسئولان اجرایی با گفتگو و تعامل موضوع را بررسی میکردند و در نهایت تصمیمی اتخاذ میشد که به نفع استمرار برنامه باشد.
همین روحیه تعامل، یکی از عوامل موفقیت این حرکت بود؛ زیرا همه گروهها هدف مشترکی را دنبال میکردند و همین هدف مشترک باعث میشد اختلافهای مقطعی به سرعت مدیریت شود.
اروم نیوز: از نگاه شما، مهمترین کنشگران این میدان چه کسانی بودند؟
حبیبی: اگر بخواهم از میان همه گروههای فعال، مؤثرترین افراد را نام ببرم، بدون تردید مداحان و شاعران در صدر قرار دارند این دو گروه، نقش اصلی را در انتقال پیام مراسم و ایجاد فضای عاطفی و حماسی بر عهده داشتند بسیاری از مردم با اشعار تازه، مداحیهای متناسب با شرایط روز و روایتهای حماسی ارتباط برقرار میکردند و همین مسئله شور و انگیزه بیشتری در میان جمعیت ایجاد میکرد.
البته نباید نقش موکبداران را نادیده گرفت اگر خدماترسانی مناسب انجام نمیشد، حفظ حضور چندساعته مردم در مراسم دشوار بود، موکبها با پذیرایی، ایجاد فضای صمیمی و خدمترسانی داوطلبانه، شرایطی را فراهم میکردند که مردم با آرامش بیشتری در برنامه حضور داشته باشند.
از سوی دیگر، مجری برنامه نیز نقش بسیار مهمی داشت مجری تنها ادارهکننده مراسم نبود، بلکه حلقه اتصال میان سخنران، شاعر، مداح و مردم محسوب میشد هدایت فضای مراسم، انتقال مناسب میان بخشهای مختلف و ایجاد ارتباط با مخاطبان، نیازمند تجربه و توانایی بالایی بود.
در مجموع، نزدیک به ۲۰۰ تا ۳۰۰ مداح و حدود ۵۰ شاعر در این اجتماعات حضور پیدا کردند همچنین سخنرانان مختلفی نیز در برنامهها شرکت داشتند هرچند از نظر سطح علمی و بیانی تفاوتهایی میان آنان وجود داشت، اما مجموعه این ظرفیتها باعث شد برنامهها از تنوع و پویایی مناسبی برخوردار باشند.
اروم نیوز: رسانهها در انعکاس این اجتماعات چه نقشی ایفا کردند؟ آیا ظرفیت رسانهای کشور بهخوبی مورد استفاده قرار گرفت؟
حبیبی: رسانهها در هر حرکت اجتماعی، نقش تعیینکنندهای در روایت و ماندگار کردن آن دارند در این اجتماعات نیز انتظار میرفت ظرفیت رسانهای، بهویژه رسانه ملی، بیش از گذشته در خدمت ثبت و انعکاس این حضور مردمی قرار گیرد، با این حال، در روزهای ابتدایی احساس میشد که این ظرفیت به اندازه وسعت و اهمیت برنامهها به کار گرفته نشده است.
یکی از انتقادهایی که مطرح بود، این بود که دوربینها بیشتر بر نمایش کلی جمعیت تمرکز داشتند، در حالی که سرمایه اصلی این مراسم، شاعران، مداحان و تولیدکنندگان محتوا بودند ثبت اجرای این افراد، علاوه بر حفظ یک سند تاریخی، میتوانست آثار ارزشمندی را برای استفاده در آینده به یادگار بگذارد.
به اعتقاد من، اگر مستندسازی دقیقتری انجام میشد، امروز آرشیوی ارزشمند از اشعار، مداحیها، سخنرانیها و روایتهای مردمی در اختیار رسانهها قرار داشت چنین اقدامی میتوانست هم در حوزه پژوهش و هم در حوزه تولیدات فرهنگی، سرمایهای ماندگار باشد.
اروم نیوز: خیران چگونه وارد میدان شدند و چه نقشی در استمرار برنامهها داشتند؟
حبیبی: حضور خیران، یکی از پایههای اصلی استمرار این اجتماعات بود بخش قابل توجهی از هزینههای خدماترسانی از طریق نذورات مردمی و کمکهای داوطلبانه تأمین میشد تقریباً همه موکبها صندوق یا سازوکاری برای دریافت نذورات داشتند و مردم نیز با اعتماد و انگیزه، در تأمین هزینههای برنامه مشارکت میکردند.
ویژگی مهم این کمکها، مردمی بودن آن بود بسیا=ری از افراد بدون آنکه نامی از آنان برده شود، هزینه تهیه مواد غذایی، آب، چای، شیرینی یا سایر نیازهای موکبها را تقبل میکردند این مشارکت داوطلبانه نشان میداد که مردم تنها مخاطب برنامه نیستند، بلکه خود را در برگزاری آن سهیم میدانند.
اروم نیوز: بسیج و سایر نیروهای رسمی چه نقشی در برگزاری این اجتماعات داشتند؟
حبیبی: نیروهای بسیج و مجموعههای رسمی بیشتر در حوزه خدماترسانی، نظم و پشتیبانی فعالیت میکردند، بخش مهمی از هماهنگیهای اجرایی، ساماندهی محیط، کمک به موکبها و پاسخگویی به نیازهای مردم با همکاری این نیروها انجام میشد.
البته نکته مهم این بود که بار اصلی برنامه بر دوش مردم قرار داشت و نیروهای رسمی بیشتر نقش تسهیلکننده و پشتیبان را ایفا میکردند این همراهی سبب شد خدمات با نظم بیشتری ارائه شود و مردم بتوانند با آرامش در مراسم حضور پیدا کنند.
اروم نیوز: خانوادهها، مساجد، هیئات مذهبی و نوجوانان چه سهمی در شکلگیری این میدان اجتماعی داشتند؟
حبیبی: یکی از ویژگیهای برجسته این اجتماعات، حضور خانوادگی مردم بود بسیاری از خانوادهها همراه با فرزندان خود در مراسم شرکت میکردند و همین مسئله فضای متفاوتی ایجاد کرده بود حضور کودکان و نوجوانان، نشاط و پویایی خاصی به مراسم میبخشید و نشان میداد این حرکت تنها به یک گروه سنی یا قشر خاص محدود نیست.
از سوی دیگر، برخی مساجد به صورت سازمانیافته در برنامهها حضور پیدا میکردند برای نمونه، مسجد توحید، مسجد بقیهالله و چند مسجد فعال دیگر، کاروانهای خودرویی یا گروههای منسجم تشکیل داده و به صورت جمعی در مراسم شرکت میکردند این هماهنگی باعث میشد ارتباط میان مسجد و بدنه اجتماعی آن تقویت شود.
هیئات مذهبی نیز علاوه بر حضور در مراسم، در برپایی موکبها، خدماترسانی، اجرای برنامههای فرهنگی و ایجاد فضای معنوی نقش مؤثری داشتند در واقع، شبکه هیئات و مساجد، یکی از مهمترین بسترهای سازماندهی مشارکت مردمی به شمار میرفت.
اروم نیوز: به نظر شما کدام گروه کمتر دیده شد، اما نقش مؤثری در استمرار این حرکت داشت؟
حبیبی: همیشه در چنین حرکتهایی افرادی حضور دارند که کمتر در معرض دید قرار میگیرند، اما نقش آنان بسیار تعیینکننده است به نظر من، برخی مساجد و گروههای مردمی از جمله همین دسته بودند.
برای مثال، مسجد توحید بدون آنکه تبلیغات گستردهای داشته باشد، هر شب با سازماندهی کاروانهای خودرویی در مراسم حضور پیدا میکرد شاید بسیاری از مردم متوجه نقش این مجموعهها نمیشدند، اما همین فعالیتهای منظم، پشتوانه استمرار برنامهها بود.
همچنین نیروهای خدماتی، عوامل اجرایی، مسئولان هماهنگی، خادمان موکبها و دهها نفر که در پشت صحنه فعالیت میکردند، کمتر دیده میشدند؛ در حالی که اگر تلاش آنان نبود، برگزاری منظم این اجتماعات با دشواریهای فراوانی روبهرو میشد.
اروم نیوز: مردم چگونه از یک مخاطب صرف به مشارکتکننده فعال در این اجتماعات تبدیل میشدند؟
حبیبی: به نظر میرسد مهمترین عامل، احساس تعلق به برنامه بود. زمانی که افراد احساس میکردند حضورشان صرفاً به تماشای مراسم محدود نمیشود و میتوانند در بخشی از اجرای برنامه یا خدماترسانی نقش داشته باشند، بهتدریج از جایگاه مخاطب خارج شده و به مشارکتکننده تبدیل میشدند.
این مشارکت شکلهای مختلفی داشت. برخی افراد در برپایی و اداره موکبها همکاری میکردند، عدهای مسئولیت نظم و هماهنگی را بر عهده میگرفتند، گروهی در آمادهسازی فضای مراسم مشارکت میکردند و برخی نیز تواناییهای هنری خود را در اختیار برنامه قرار میدادند. این تنوع نقشها موجب میشد هر فرد متناسب با توانایی و علاقه خود، سهمی در برگزاری مراسم داشته باشد.
به مرور زمان، این احساس مسئولیت جمعی تقویت شد و بسیاری از شرکتکنندگان، حضور در مراسم را صرفاً یک حضور مقطعی نمیدانستند، بلکه خود را بخشی از روند برگزاری برنامه تلقی میکردند.
اروم نیوز: چه نقشهایی برای مردم در جریان این اجتماعات شکل گرفت؟
حبیبی: یکی از ویژگیهای این اجتماعات، استفاده از ظرفیتهای متنوع مردمی بود بسیاری از افراد با مهارتهای شخصی خود در برنامه مشارکت میکردند. برخی خوشنویسی یا طراحی انجام میدادند و برای مراسم دستنوشته یا پلاکارد تهیه میکردند تعدادی در آمادهسازی پرچمها، فضاسازی محیط یا تجهیزات مراسم همکاری داشتند.
در بخش خدمات نیز افراد زیادی بهصورت داوطلبانه فعالیت میکردند؛ از پذیرایی و توزیع اقلام مورد نیاز گرفته تا کمک در امور اجرایی. برخی هیئتهای مذهبی نیز بهصورت مستقل موکبهایی برپا کردند و مسئولیت بخشی از خدماترسانی را بر عهده گرفتند.
نکته مهم این بود که مشارکت مردم تنها به یک بخش محدود نمیشد و هرکس متناسب با توانایی خود، نقش مشخصی پیدا میکرد. همین مسئله موجب میشد دامنه مشارکت گستردهتر شود و احساس همکاری و همدلی میان شرکتکنندگان افزایش یابد.
اروم نیوز: حضور داوطلبان و خیران چه تأثیری بر روند برگزاری مراسم داشت؟
حبیبی: حضور داوطلبان یکی از عوامل مهم در استمرار برنامهها بود بسیاری از خدماتی که در مراسم ارائه میشد، حاصل همکاری افرادی بود که بدون چشمداشت مالی، وقت و توان خود را در اختیار برگزارکنندگان قرار میدادند.
خیران نیز در تأمین بخشی از نیازهای موکبها و خدماترسانی نقش مؤثری داشتند. کمکهای مردمی، چه در قالب نذورات و چه از طریق تأمین اقلام مورد نیاز، باعث میشد بخش قابل توجهی از هزینهها از طریق مشارکت عمومی تأمین شود. این موضوع علاوه بر کاهش فشار اجرایی، حس مشارکت اجتماعی را نیز تقویت میکرد.
اروم نیوز: چه عواملی بیشترین نقش را در ایجاد فضای مراسم و حفظ حضور مردم داشت؟
حبیبی: فضای مراسم حاصل مجموعهای از عوامل بود برنامههای فرهنگی، اجرای شعر، مداحی، سخنرانی، فضاسازی محیط، حضور خانوادهها، فعالیت موکبها و خدماترسانی، همگی در کنار یکدیگر به شکلگیری این فضا کمک میکردند.
از سوی دیگر، حضور منظم خانوادهها، کودکان و نوجوانان باعث میشد مراسم صرفاً به یک اجتماع محدود نشود، بلکه حال و هوای اجتماعی و خانوادگی نیز پیدا کند بسیاری از شرکتکنندگان ساعتها در محل مراسم حضور داشتند و استفاده از خدمات موکبها، فضای مناسبی برای تداوم این حضور فراهم میکرد.
همچنین تنوع برنامهها و تغییر محتوای آن متناسب با شرایط، از یکنواخت شدن مراسم جلوگیری میکرد و موجب میشد مخاطبان در هر نوبت با بخشهای تازهای از برنامه روبهرو شوند.
گفتگو و تنظیم از: نجیبه معصومی سرای
انتهای خبر/
