به گزارش گروه اقتصادی پایگاه خبری تحیلی «اروم نیوز» شاهرخ احمدزاده فعال رسانهای در یادداشتی نوشت: آذربایجانغربی بر روی کاغذ شاهکار ژئوپلیتیک ایران است استانی با بیش از یکهزار کیلومتر مرز مشترک و شاهراه ترانزیتی، همسایگی با سه کشور و ایستادن در جایگاه یگانه دروازه زمینی تجارت ایران با ترکیه و قاره اروپا. ثبت تردد بیش از ۲۶۲ هزار دستگاه ناوگان باری، عبور افزون بر ۳/۸ میلیون مسافر در هفتماهه نخست سال و جابهجایی ۲/۶ تا ۲/۸ میلیون تن کالای صادراتی، نمایی خیرهکننده از یک ظرفیت کمنظیر ملی را به تصویر میکشد.
اما واقعیت میدانی در پس این اعداد و ارقام درخشان، روایتی تلخ از فرسایش و استهلاک است. آنجا که شریانهای حیاتی اقتصاد کشور بهجای تبدیل شدن به اتوبانهای هموار خلق ثروت، در کلاف سردرگم بوروکراسی اداری، تصمیمات خلقالساعه و رویههای جزیرهای گرفتار آمدهاند.
شکاف عمیق میان «موقعیت بیبدیل جغرافیایی» و «واقعیت لکنتزده اجرایی»، گویای پارادوکسی دردناک است: ثروتهایی که به دست جغرافیای ممتاز ایجاد میشوند، در دستانداز تصمیمگیریهای پشت درهای بسته به باد میروند. رویارویی صادرکننده و فعال اقتصادی با تصمیمات آنی و بخشنامههای ناگهانی، نهتنها اعتماد بخش خصوصی را زائل کرده، بلکه انگیزه سرمایهگذاری را در مبادی مرزی خشکانده است.
رضا رحمانی، استاندار آذربایجانغربی، بهدرستی در جمع فعالان اقتصادی انگشت بر این زخم کهنه گذاشت و هشدار داد که چرخه تولید و صادرات نمیتواند تاوان فرآیندهای سلیقهای و رفتوآمدهای فرسایشی فعالان شناسنامهدار اقتصادی در راهروهای پرپیچوخم ادارات را بپردازد. حقیقت این است که پتانسیلهای فرامرزی استان تا زمانی که در حصار نگاههای سلیقهای و سامانهمحوریهای فاقد انعطاف محبوس باشند، به خروجی ملموسی در معیشت مردم و تقویت پول ملی ختم نخواهند شد.
نمود عینی این خودتحریمی ساختاری، در بدعتی موسوم به «قفل ۱۰ درصدی» متجلی شده است؛ قاعدهای اداری و فرساینده که طی آن، گمرکات محمولههای وارداتی را حتی پس از تسویه کامل حقوق دولتی، به بهانه نقایص جزئی اسنادی یا پایان نیافتن فرآیندهای اداری، تا ۱۰ درصد در انبارها متوقف میکنند.
در ظاهر، این اقدام یک رویه احتیاطی اسنادی است، اما در بطن تولید، این ۱۰ درصد پایانی غالباً شامل ماده موثره خط تولید دارو، قطعه راهبردی یک ماشینآلات صنعتی یا بخش تفکیکناپذیری از یک خط مونتاژ است. توقف همین جزء به ظاهر اندک، کل زنجیره ساخت و تولید کارخانهها را زمینگیر میکند، هزینههای سنگین خواب سرمایه را به تولیدکننده تحمیل مینماید و در نهایت با افزایش هزینه تمامشده، بار تورمی مضاعفی بر دوش مصرفکننده نهایی میگذارد.
این بنبست تنها به خطوط تولید محدود نمانده است. ناهماهنگی سامانههای مرجع نظیر سامانه جامع تجارت، رسوب ۲ تا ۳ هزار دستگاه کشنده باری را به دلیل عدم صدور ثبت سفارش معتبر رقم زده است؛ سرمایههای کلانی که بهجای نوسازی ناوگان فرسوده حملونقل کشور، در پارکینگها خاک میخورند. از سوی دیگر، تشکیل صفهای کیلومتری و معطلی تا ۶۴۰۰ دستگاه کامیون در مرز بازرگان، هزینههای گزاف دموراژ و فرسایش ناوگان را به صادرکنندگان تحمیل کرده است؛ بحرانی که اگرچه ناشی از ظرفیت محدود پذیرش گمرک گوربولاغ ترکیه بود، اما نشان داد ساماندهی دیپلماتیک و مدیریتی تا چه اندازه در تبدیل پذیرش روزانه ۱۸۰ دستگاه به ۳۰۰ دستگاه و هدفگذاری ۵۰۰ دستگاه حیاتی است.
چنانکه سخاوت خیرخواه، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان نیز تصریح کرد، سامانهای که انعطافپذیری در کدهای فعالیت نداشته باشد و فرآیندهای ثبت سفارش را تسهیل نکند، بهجای ابزار شفافیت، به سنگانداز اصلی تولید بدل میشود. در چنین اقلیم قفلشدهای، مداخله مستقیم دستگاه قضایی و نهادهای نظارتی استان پدیدار شد. بازدیدهای میدانی ناصر عتباتی،
رئیسکل سابق دادگستری آذربایجانغربی، و صدور ضربالاجل قاطع ۱۵ روزه برای تعیین تکلیف و ترخیص ماشینآلات معدنی به ارزش ۳۸۰۰ میلیارد تومان در گمرک بازرگان—آنهم پس از ۱۸ ماه معطلی بلاوجه—نقطه عطفی در شکستن این انجماد بود. به موازات آن، ورود محمد علینژاد رئیس عدلیه استان به انبارهای گمرک ارومیه و صدور دستور تخلیه و تعیین تکلیف فوری ۱۷۷ ردیف کالای متروکه، در کنار پیگیریهای روحالله محبوبی، مدیرکل بازرسی استان، نشان داد که چگونه دستگاه قضا به خطشکن موانع اجرایی تبدیل شده است.
همچنین با تعامل خالد جنگجو، ناظر گمرکات استان، تسهیل ترخیص ۹۰ درصدی کالاها از طریق صدور ۵۳۵ فقره مصوبه فوقالعاده و ترخیص شبانهروزی نهادههای دامی در دستور کار قرار گرفت تا بخش تولید کشور بیش از این از نفس نیافتد.
با این همه، از منظر حکمرانی توسعه و اقتصاد سیاسی اگرچه نجاتبخش، تحسینبرانگیز و گرهگشا بودهاند، اما شفافکننده یک آسیب ساختاری بزرگترند: «مداخله قضایی، پادزهری موقت برای شکست فرآیندهای اداری است، نه جایگزین عقلانیت اجرایی». هنگامی که یک سرمایه ۳۸۰۰ میلیارد تومانی ۱۸ ماه در انبار خاک میخورد و ترخیص آن نیازمند شلاق ضربالاجل دادستان و رئیسکل دادگستری میشود، معنایی جز فلج بودن چرخه طبیعی تصمیمگیری در ساختار اجرایی دولت ندارد.
مدیران اجرایی بهدلیل هراس از عواقب تصمیمگیری یا ترجیحِ حفظ موقعیت اداری بر مصالح توسعهای، کار را به نقطهای میرسانند که تنها قوه قهریه قادر به باز کردن گرهها میشود. این شیوه مدیریت بحران، اگر به اصلاحات ریشهای ختم نشود، صرفاً نوعی «اطفای حریق مقطعی» باقی خواهد ماند. گذار از این ایستایی فرساینده به یک شاهراه ترانزیتی پویا، مستلزم گسستن از الگوهای سنتی انبارداری و پیادهسازی حکمرانی هوشمند مرزی است.
استقرار بیچونوچرای سامانه «انبارداری الکترونیک» نخستین گام غیرقابل چشمپوشی در این مسیر است؛ سامانهای که جریان کالا را از لحظه ورود تا خروج شفاف کرده و بستر هرگونه رسوب صوری، سوءاستفاده، دپوی مشکوک و قاچاق را از میان برمیدارد. همگام با این اصلاح رویهای، تجهیز گلوگاههای مرزی تمرچین پیرانشهر، رازی خوی و پلدشت به سامانههای اسکن پیشرفته ایکسری (X-Ray)، زمان بازرسی را به حداقل رسانده و از اتلاف ساعتهای طلایی ناوگان ترانزیتی جلوگیری میکند. همچنین واگذاری نوسازی و ساخت سالنها و گیتهای ورود و خروج مرز بازرگان به بخش خصوصی، الگوی کارآمدی است که باید با جسارت در سایر مبادی خروجی استان نیز پیادهسازی شود.
در بُعد پیوندهای لجستیکی نیز شریانهای آذربایجانغربی نیازمند تکمیل بدون فوت وقت هستند. بهرهبرداری ضربتی از کریدور ایواوغلی-بازرگان و آزادراه راهبردی مرند-ایواوغلی-چشمهثریا در نیمه اول سال پیشرو که از سوی استاندار وعده داده شده تکمیلکننده پازل چابکسازی ترانزیت خواهد بود؛ زیرساختهایی که بدون هماهنگی نرمافزاری سامانههای گمرکی، کالبدی بیروح باقی خواهند ماند.
واقعیت غیرقابل کتمان این است که ترانزیت بینالمللی مقولهای پویا و بیرحم است. مسیرهای رقیب منطقهای در غفلت ساختار اداری ایران با سرعت تمام در حال جذب بارهای تجاری شرق به غرب هستند. وقت آن رسیده است که دستگاههای اجرایی، سایه تصمیمات خلقالساعه و محافظهکاری فرسایشی را از مرزهای آذربایجانغربی برچینند. نجات تجارت خارجی کشور نه در راهروهای تاریک بوروکراسی، بلکه در هوشمندسازی سامانهها، ثبات در سیاستگذاری و واگذاری امور به قواعد روشن اقتصادی نهفته است؛ پیش از آنکه قفلهای اداری، دروازه طلایی کشور به روی جهان را برای همیشه زنگزده کنند.




