.jpg)
اوروم نیوز، آذربایجان خالقی اهل بیت(ع) عاشقلری دیلر. اونلار هر ایل محرم آیی چاتارکن، اؤنجه دن حاضرلیقلار آپاریرلار.
محرم آیی ایله برابر بیر سیرانیندا ایش امکانلاری آرتیر. او جمله دن: زنجیر قاییرانلار، قووال و پالتار ساتانلار، نوحه اوخویانلا و مرثیه دئیه نلر.
بو آی باشلایارکن، مسجدلره آخین ائدن اهل بیت(ع) عاشقلری اون گون هر گئجه عزا ساخلاییرلر و دوققوزنوجو ایله اونونجو گونلرده کوچه ده خیاباندا اؤز عزادارلیقلارینین آردینی توتورلار.
آما عزا و یاس تؤرنلری و مراسملری یوردوموزدا نه زماندان یارانیب؟
الیمیزده اولان معلومات اساسیندا یاس تؤرنلری و عزا سؤزلری حاقیندا ان اسکی اؤرنک(آغی) دیوان لغات تورکدا گلیبدیر.
آلپ ارتونقا اؤلدومو؟
ایسیز آجون قالدی می؟
اؤدک اؤجون آلدی می؟
ایندی یورک ییرتیلور.
گؤردوگوموز کیمی بو قیسا شعر تورکلر و دئمک اولار بوتون خالقلاردا ان اسکی مرثیه نوعودور. ۲۶۰۰ ایل بوندان اؤنجه یازیلان مرثیه.
بوندان سونرا، ایکینجی اسکی یاس تؤرنی دده قورقود کتابیندا گلیبدیر. بئیرک اؤلرکن ائلی اونا یا ساخلاییب و احسان ائدیبلر. احسان دئمیشکن، اسکی تورکلرده ایگید اؤلرکن آتینی کسیب و اتینی پایلارمیشلار و بو اؤزوده دئمک اولار بیر خئیرات حساب اولونوردو.
عزالاردا قارا گئیینمگین تاریخینی ده دده قورقود داستانیندان چیخارتماق اولار. نیه کی دده قورقود کتابیندا اوغوزلار عزادا قره گئیینیب گؤی سارینارمیشلار. بو تعبیر هله ده خالقیمیز ایچینده ایشلنیر و بیر نفره قارغیش ائدنده دئیه رلر: قره گؤی اولاسان.
آما اسلامیتی قبول ائدندن سونرا و محرم آیینا سؤز چاتارکن، رسمی حالتده و بوگونکو فورمادا صفوی و شاه اسماعیل دوروندن عزادارلیق مراسملری یوردوموزدا باشلانیلیب.
شاه اسماعیل و مولانا سلطان الشعرا فضولی بوگونکو مرثیه ادبیاتیمیزین تملینی قویوبلار.
فضولی نین باشلاتدیغی گوجلو مرثیه مکتبی، اؤزوندن سونرا گئنیش و هرطرفلی دوام ائتدیریلدی. اونون مرثیه ادبیاتی ایندیکی عراق جغرافیاسیندان آشارکن، یاخین شرق و اورتا آسیا و بوگون دئمک اولار دونیانین هر یئرینده کی مسلمان خالقی یاشاییر داشیندی و ایندی اؤز تأثیرینی گؤستریر.
نظام الدین محمد توفار قانلی، سید فتاح مراغه ای ، حاج خداوردی خویی ،میرزا ابوالحسن راجی تبریزی، خورشید بانو ناتوان، حاج رضا صراف تبریزی، میرزا علی حکیم لعلی، قاسم بیگ ذاکر، عباسقلی باکیخانوف قدسی، سید عظیم شیروانی، ملامحمد نخجوانی، مرحوم عباسقلی یحیوی تاج الشعرای اردبیلی، مرحوم حاج قدیر انور، مرحوم صافی، حافظی تبریزی، مرحوم ذهنی زاده، مرحوم استاد سید رضا حسینی، مرحوم شهاب، ذاکر مراغه ای، عابد تبریزی، نجمی تبریزی، میرزا حسین کریمی و اوستاد سید محمد حسین شهریار و میرزا اکبر طاهر زاده صابر فضولی نین باشلاتدیغی عاشورا و مرثیه مکتبین لایقلی دوامچی لاری اولوبلار.
بوگونده یوردوموزون هر کندینده و شهرینده اهل بیت مداحلاری و شاعرلری یازیب یاراتماقدادیرلار و اؤزلرینه خاص ادبیات، لهجه و شیوه ایله آنادیلیمیزین انکشافیندا اؤنملی رول اویناییرلار.
سوندادا فصولی دن بیر مرثیه ایله یازیمیزا سون قویوروق:
مرثیه
ماه محرم اولدو شفقدن چیخیب هلال
قیلمیش عزا تؤکوب قدِ خم بیرله اشک آل
اولاد مصطفایه مدد قیلمامیش فرات
کئچیرمهسینمی یئرلره آنی بو انفعال؟
چوخدور حکایتِ المِ شاه کربلا
البتّه چوخ حکایت اولور موجب ملال
قصد ائیلهسن غمِ شهدا شرحین ائتمگه
هر سبزه کربلادا آچیبدیر زبانِ حال
تجدید ماتم شهدا قیلدی روزگار
زار آغلا ای کؤنول بوگون اولدوقجا احتمال
میدانِ چرخی جلوهگهِ دودِ آه قیل
گردون دونه کسوتِ ماتم سیاه قیل
ماه محرم اولدو مسرّت حرامدیر
ماتم بوگون شریعته بیر احترامدیر
تجدیدِ ماتمِ شهدا نفعسیز دگیل
غفلتسرای دهرده تنبیهِ عامدیر
غوغای کربلا خبرین سهل سانما کیم
نقصِ وفای دهره دلیلِ تمامدیر
هر ذرّه اشک کیم تؤکولور ذکرِ آلایله
سیّاره سپهرِ علوِّ مقامدیر
هر مدِّ آه کیم چکیلیر اهلِ بیت ایچون
مفتاحِ بابِ روضه دارالسّلامدیر
شاد اولماسین بو واقعهدن شاد اولان کؤنول
بیر دم بلا و غصّهدن آزاد اولان کؤنول
تدبیرِ قتلِ آلِ عبا قیلدین ای فلک
فکرِ غلط، خیالِ خطا قیلدین ای فلک
برقِ سحابِ حادثهدن تیغلر چکیب
بیر-بیر حواله شهدا قیلدین ای فلک
عصمت حرمسراسینا حؤرمت رواایکن
پامالِ خصمِ بیسر و پا قیلدین ای فلک
صحرای کربلادان اولان تشنهلبلره
ریگِ روان و سئیلِ بلا قیلدین ای فلک
تخفیف قدر شرعدن اندیشه قیلمادین
اولاد مصطفایه جفا قیلدین ای فلک
بیر رحم قیلمادین جگری قان اولانلارا
غربتده روزگاری پریشان اولانلارا
باسدیقدا کربلایه قدم شاه کربلا
اولدو نشانِ تیرِ ستم شاه کربلا
دودِ دلِ پرآتش اهلِ نظارهدن
ایتمیشدی پردهدار حَرَم شاه کربلا
اولدوقجا عؤمرو راحتِ دل گؤرمهییب دمی
اولموش میشه همدمِ غم شاه کربلا
اعدا مقابلینده چکنده صفِ سپاه
قیلمیشدی مدِّ آهی عَلَم، شاه کربلا
یا شاه کربلا نه روا بونجا غم سنا
دردِ دمادم و الم دمبهدم سنا
ای دردپرور المِ کربلا حسین
وی کربلا بلالرینه مبتلا حسین
غم پاره-پاره باغرینی یاندیردی داغایله
ای لاله حدیقه آلِ عبا حسین
تیغِ جفاایله بدنین اولدو چاک-چاک
ای بوستانِ سبزه تیغِ جفا حسین
یاخدی وجودونو غمِ ظلمتسرای دهر
ای شمعِ بزمِ بارگهِ کبریا حسین
دؤورِ فلک ایچیردی سنا کاسه-کاسه قان
ای تشنه حرارتِ برقِ بلا حسین
یاد ائت فضولی، آلِ عبا حالین، ائیله آه
کیم برقِ آه ایله یاخیلیر خرمنِ گوناه.
احمد اسدی
