به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «اروم نیوز»، در سالهای اخیر، سیاستهای نوین دستگاه قضایی کشور با محوریت «حبسزدایی» و «عدالت ترمیمی»، افق تازهای در نظام کیفری ایران گشوده است که در این رویکرد، مجازات صرفاً ابزاری برای تنبیه نیست، بلکه فرصتی برای اصلاح رفتار مجرم، جبران خسارت اجتماعی و مشارکت در توسعه عمومی به شمار میرود.
در همین چارچوب، دادگستری آذربایجان غربی با بهرهگیری از ظرفیت قانونی مجازاتهای جایگزین حبس، اجرای پروژههای عامالمنفعه بهویژه بازسازی مدارس آسیبدیده و فرسوده را در دستور کار قرار داده است؛ اقدامی که پیوندی میان عدالت، توسعه و مسئولیت اجتماعی ایجاد کرده و الگویی نوین برای نظام قضایی کشور محسوب میشود.
در این راستا و به منظور آشنایی با ابعاد مختلف این سیاست تحولآفرین با ناصر عتباتی رئیسکل دادگستری آذربایجان غربی به گفتگو نشستهایم که در ادامه میخوانید:
اروم نیوز: ایده نوسازی مراکز آموزشی از محل مجازاتهای جایگزین حبس بر چه مبانی فکری و راهبردی استوار شده است؟
عتباتی: سیاست دستگاه قضایی در دوره تحول و تعالی، حرکت از عدالت کیفری سنتی به سمت عدالت ترمیمی است. در این نگرش، مجازات تنها به معنای سلب آزادی نیست، بلکه باید به ابزاری برای اصلاح فرد، جبران خسارت اجتماعی و ارتقای منافع عمومی تبدیل شود. حبسهای کوتاهمدت برای بسیاری از جرایم سبک، نهتنها اثر بازدارندگی مطلوبی ندارند، بلکه گاهی با ایجاد برچسب مجرمانه، روند بازگشت فرد به زندگی سالم را دشوارتر میکنند.
از همین رو قانونگذار ظرفیتهای ارزشمندی را در قالب مجازاتهای جایگزین حبس پیشبینی کرده است. طرح بازسازی مدارس نیز بر همین اساس شکل گرفت؛ به گونهای که محکومان به جای تحمل حبس، توان تخصصی، مالی یا اجرایی خود را صرف بازسازی مراکز آموزشی کنند که این اقدام هم به بازپروری اجتماعی فرد کمک میکند و هم بخشی از نیازهای زیرساختی جامعه را برطرف میسازد؛ رویکردی که مصداق واقعی عدالت ترمیمی است.
اروم نیوز: بازسازی مدرسه شهدای مکه ارومیه از مهمترین پروژههای این طرح بوده است. اهمیت این پروژه در چیست؟
عتباتی: مدرسه شهدای مکه ارومیه یکی از مراکز آموزشی قدیمی و فرسوده شهر بود که علاوه بر استهلاک ناشی از گذر زمان، در دوران دفاع مقدس نیز بر اثر موج انفجار حملات دشمن آسیبهای جدی دیده بود و سالها امکان بهرهبرداری مناسب از آن وجود نداشت. این مدرسه در منطقهای کمبرخوردار قرار دارد و انتخاب آن صرفاً یک پروژه عمرانی نبود، بلکه حامل یک پیام نمادین نیز بود.
دشمن در سالهای جنگ تحمیلی تلاش کرد با هدف قرار دادن مراکز آموزشی، روند پیشرفت علمی کشور را متوقف کند، اما امروز همان مراکز با اتکا به ظرفیتهای قانونی و مشارکت اجتماعی دوباره احیا میشوند. بازسازی این مجموعه با استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس نشان داد که قانون میتواند ابزار سازندگی باشد و ویرانیهای گذشته را به فرصتهای توسعه تبدیل کند.
اروم نیوز: اجرای چنین احکامی بر چه مبانی قانونی استوار است؟
عتباتی: قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ تحول مهمی در نظام کیفری کشور ایجاد کرد. فصل نهم این قانون، بهویژه مواد ۶۴ تا ۸۷، امکان استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس را فراهم کرده است. بر اساس این مقررات، قاضی میتواند با توجه به نوع جرم، شخصیت مرتکب، فقدان سابقه کیفری مؤثر و شرایط اجتماعی وی، به جای حبس از خدمات عمومی رایگان، دورههای مراقبتی یا سایر مجازاتهای جایگزین استفاده کند. در دادگستری آذربایجان غربی نیز قضات با بهرهگیری از همین ظرفیت قانونی تلاش کردهاند مجازات را به فرصتی برای خدمترسانی اجتماعی و بازگشت سالم فرد به جامعه تبدیل کنند.
اروم نیوز: تاکنون چه میزان از این ظرفیت در استان مورد استفاده قرار گرفته و چه دستاوردهایی داشته است؟
عتباتی: خوشبختانه این حرکت در سراسر استان با استقبال خوبی همراه شده است. تنها در چند ماه گذشته سه مدرسه به طور کامل از محل اجرای مجازاتهای جایگزین حبس بازسازی و آماده بهرهبرداری شدهاند.
البته این اقدامات صرفاً محدود به حوزه آموزش نیست. تجهیز راهها به سامانههای کنترل سرعت، نصب دوربینهای پایش تصویری، توسعه کتابخانههای عمومی، حمایت از منابع آبی و ارائه خدمات درمانی رایگان توسط پزشکان مشمول این احکام نیز بخشی از خدمات انجامشده است و تنها در بخش آموزش و پرورش، ارزش خدمات ارائهشده طی ماههای اخیر به بیش از ۳۰ میلیارد تومان رسیده و برنامهریزی برای بازسازی سایر مدارس آسیبدیده و مناطق محروم نیز ادامه دارد.
اروم نیوز: نامگذاری کلاسهای درس به نام شهدای کودک مدرسه شجره طیبه میناب چه هدفی را دنبال میکند؟
عتباتی: این اقدام صرفاً یک نامگذاری ساده نیست، بلکه تلاشی برای پیوند میان حافظه تاریخی و تربیت نسل آینده است. شهدای دانشآموز، نماد مظلومیت ملت ایران و سندی بر جنایت دشمنان علیه کودکان و مراکز آموزشی هستند. دانشآموزان امروز باید بدانند امنیت و فرصت تحصیل آنان حاصل ایثار و فداکاری نسلهای گذشته است. مدرسه تنها محل آموزش علوم نیست، بلکه باید بستری برای انتقال ارزشهای فرهنگی، هویت ملی و روحیه مسئولیتپذیری اجتماعی نیز باشد.
اروم نیوز: از منظر قضایی، توسعه فضاهای آموزشی چه تأثیری بر کاهش آسیبهای اجتماعی و بزهکاری دارد؟
عتباتی: میان توسعه آموزش و کاهش جرائم، ارتباطی مستقیم وجود دارد. بخش قابل توجهی از آسیبهای اجتماعی ریشه در محرومیتهای فرهنگی و آموزشی دارد. هر مدرسهای که ساخته یا بازسازی میشود، در واقع سرمایهگذاری برای امنیت آینده جامعه است. اگر نظام تعلیم و تربیت تقویت شود، بسیاری از زمینههای بروز جرم نیز از بین خواهد رفت. به همین دلیل معتقدیم هر هزینهای که برای آموزش نسل جوان انجام شود، در آینده موجب کاهش هزینههای قضایی، انتظامی و امنیتی خواهد شد و جامعهای سالمتر و امنتر شکل خواهد گرفت.
اروم نیوز: چشمانداز توسعه این الگو در سطح کشور چیست و رسانهها چه نقشی در تحقق آن دارند؟
عتباتی: هدف نهایی ما تبدیل عدالت ترمیمی به یک فرهنگ غالب در نظام قضایی کشور است. تجربه آذربایجان غربی نشان داده که استفاده صحیح از مجازاتهای جایگزین حبس میتواند هم موجب اصلاح محکوم شود و هم نیازهای عمومی جامعه را برطرف کند.
در این مسیر، رسانهها نقش بسیار مهمی بر عهده دارند. اطلاعرسانی دقیق درباره فلسفه مجازاتهای جایگزین حبس میتواند افکار عمومی را با این رویکرد آشنا کرده و اعتماد جامعه به کارآمدی نظام قضایی را افزایش دهد. بدون تردید، با همکاری رسانهها، نهادهای مدنی و دستگاه قضایی، این الگو میتواند در سراسر کشور گسترش یافته و به یکی از موفقترین نمونههای اجرای عدالت اجتماعی در ایران تبدیل شود.
اروم نیوز: برخی معتقدند مجازاتهای جایگزین حبس ممکن است از بازدارندگی لازم برخوردار نباشند. پاسخ شما به این دیدگاه چیست؟
عتباتی: این برداشت بیشتر ناشی از نگاه سنتی به مفهوم مجازات است. در حقوق کیفری نوین، هدف صرفاً مجازات کردن نیست، بلکه اصلاح رفتار، جبران خسارت و پیشگیری از تکرار جرم نیز اهمیت اساسی دارد.
تجربههای داخلی و بینالمللی نشان داده است که حبسهای کوتاهمدت برای بسیاری از جرایم سبک، آثار تربیتی مطلوبی ندارند و حتی در برخی موارد زمینه آشنایی افراد با مجرمان حرفهای و افزایش آسیبهای اجتماعی را فراهم میکنند.اما زمانی که محکوم در قالب خدمات عمومی، مسئولیت اجتماعی خود را در قبال جامعه ایفا میکند، ضمن تحمل مجازات، احساس مفید بودن و مسئولیتپذیری نیز در او تقویت میشود. این دقیقاً همان فلسفه عدالت ترمیمی است.
اروم نیوز: اجرای چنین طرحهایی چه تأثیری بر کاهش هزینههای عمومی کشور دارد؟
عتباتی: نگهداری هر زندانی هزینههای قابل توجهی برای دولت به همراه دارد؛ از هزینههای نگهداری و تغذیه گرفته تا مسائل درمانی و اداری. در مقابل، اجرای مجازاتهای جایگزین حبس علاوه بر کاهش این هزینهها، موجب تولید ارزش افزوده برای جامعه میشود. زمانی که یک محکوم در بازسازی مدرسه، تجهیز مراکز آموزشی، ارائه خدمات درمانی یا اجرای پروژههای عمرانی مشارکت میکند، منابع انسانی به جای آنکه در زندان بلااستفاده بماند، در خدمت توسعه کشور قرار میگیرد و این موضوع از منظر اقتصادی نیز بسیار قابل توجه است.
اروم نیوز: نقش خیرین و نهادهای مردمی در موفقیت این طرح چگونه ارزیابی میشود؟
عتباتی: موفقیت این طرح بدون مشارکت مردم و خیرین امکانپذیر نیست. دستگاه قضایی زمینه حقوقی و مدیریتی اجرای احکام را فراهم میکند، اما همافزایی با آموزش و پرورش، خیرین مدرسهساز، گروههای جهادی و نهادهای مردمی موجب افزایش اثربخشی این اقدامات میشود. ما معتقدیم توسعه اجتماعی زمانی پایدار خواهد بود که همه بخشهای جامعه در آن نقشآفرینی کنند و مسئولیت اجتماعی را به عنوان یک وظیفه ملی بپذیرند.
اروم نیوز: آیا امکان توسعه این الگو در سایر حوزههای خدمات عمومی نیز وجود دارد؟
عتباتی: قطعاً چنین ظرفیتی وجود دارد. مجازاتهای جایگزین حبس میتواند در حوزههای مختلفی مانند حفاظت از محیط زیست، توسعه فضاهای فرهنگی، بهسازی مراکز درمانی، کمک به سالمندان، حمایت از افراد دارای معلولیت، حفظ منابع طبیعی، ارتقای ایمنی راهها و بسیاری از خدمات عمومی دیگر مورد استفاده قرار گیرد. هر جا که جامعه نیازمند خدمت باشد و قانون اجازه دهد، میتوان از این ظرفیت برای تبدیل مجازات به فرصت استفاده کرد.
اروم نیوز: اگر بخواهید پیام نهایی این طرح را در یک جمله بیان کنید، آن پیام چیست؟
عتباتی: پیام اصلی این طرح آن است که عدالت میتواند همزمان با حفظ اقتدار قانون، مسیر اصلاح انسان و آبادانی جامعه را نیز هموار کند. اگر مجازات در خدمت توسعه اجتماعی قرار گیرد، هم کرامت انسانی حفظ میشود، هم امنیت عمومی تقویت خواهد شد و هم سرمایههای اجتماعی کشور افزایش مییابد. در حقیقت، مدرسهای که امروز با مشارکت محکومانِ مشمول مجازاتهای جایگزین حبس بازسازی میشود، نماد پیوند میان قانون، مسئولیت اجتماعی و آیندهسازی برای نسلهای فرداست؛ الگویی که میتواند افق تازهای پیش روی نظام عدالت کیفری کشور بگشاید.
انتهای خبر/ و
