اوروم نیوز، مناجات، هر انسانین اؤز یارادانی ایله واسطهسیز دانیشماغیدیر. هر انسان اؤز اؤیگولرین، حمد و ثنالارین، تعریف و مدحلرین و ان گؤزل سؤزلرین آنجاق اؤز آللاهینا دانیشا بیلر و بو دانیشماقدا اؤز تانریسیندان گوج آلار، اونا سویکنر و اونا گووهنرک قارشینداکی چتینلیکلری قالدیرار.
انسان اؤز خیال عالمینده گاهدان اؤزونو چوخ گوجلو گؤرسه ده باشقا بیر باخیمدان چوخ گوجسوز و فنا بیر وارلیقدیر. بو فنا وارلیق، گوج و قدرت صاحبی اولماق اوچون اؤزونو گوجلو و قادر بیر وارلیغا باغلامالیدیر. انسانلارین چوخو ائله بورادا سهوه اوغراییرلار. خطا گئدیرلر. چاشیرلار. دولاشیرلار و یولدان آزیرلار.
انسانلار اؤزلرینه سویکنهجک آختارمادا گاهدان گؤرورسن تانری تعالا یئرینه اؤزلرینین تایی و حتی اؤزلریندن ضعیف اولان بیر انسانا دایانیرلار. اونو مدح ائدیرلر و اوندان اومو اومورلار. بو انسانلارین بیر تعدادی اؤز مقاملارینا، اؤز ثروتلرینه، قوْللارینین قدرتینه، حکملرینین آخارینا آلدانیرلار. اؤزلرین قدرت صاحبی بیلیب باشقا انسانلاری ازمگه چالیشیرلار. اؤزلرین اونلاردان اوستون توتورلار. بونلار هامیسی خطادیر و خطاکار انسانین سونو فنادیر. قدرت، ثروت، دولت، حکمرانلیق و بوتون بو کیمی شئیلر فنا عالمینین وارلیقلاریدیر و فنا عالمینین اؤزو کیمی فنایا اوغراماغا محکوم.
دوزگون انسان و ایلاهی بیر بشر اؤزون عالمین وارلیقلارینا دگیل، عالمین یارادانینا باغلایار. اونا مدحیهلر دئیهر. اونو اؤیر و اوندان یاردیم دیلر.
بیز بو حقیقتی آذربایجان ادبیاتینین پارلاق صحیفهلرینده آیدین گؤروروک.
ادبیاتیمیزین آنایاساسی ساییلان «کتاب دده قوقود»ون مقدمهسینده اوخویوروق: «آغیز آچیب تعریف ائتسم باشیمیزین اوستونده تانری گؤزلدیر. تانرینین دوستو، دین سروری محمد گؤزلدیر. هجاسی ایله دوز اوخونسا یاسین گؤزلدیر. قیلینج چالان، دینی آچان شاه مردان علی گؤزلدیر.» و بو گؤزللری سایاندان سونرا بیرداها یازیر: «هامیسینا بنزهمهین، جمله عالملری یارادان آللاه تانری گؤزلدیر.»
هر کلمهسینده بیر معنا دالغالانان کتاب دده قورقودون «دلی دومرول» داستانیندا گؤزل بیر مناجات واردیر. اورادا دلی دومرول اؤز آللاهی ایله چوخ گؤزل دانیشیر:
اوجالاردان اوجاسان
کیمسه بیلمز نئجهسن
گؤزل تانری! جاهللر
پرده گؤزلو غافللر
سنی گؤیده آختارار
یاخود سنه یئر آرار
درک ائلهمز کی خود سن
نه گؤیده نه یئردهسن
سنین یئرین درینده
مؤمنلرین کؤنلونده
دایم دوران جبّارسان
باقی قالان ستّارسان
گؤروندوگو کیمی بیر انسان بوندان گؤزل و بوندان ساده اؤز تانریسی ایله دانیشانماز. بو بیزیم فولکلوریک و تاریخسل بیر اثریمیزدن نمونهلر. بیر نئچه نمونه ده داهی شاعرلریمیزدن گتیرمک یاخشی اولار.
بؤیوک شاعریمیز عمادالدین نسیمی یازیر:
ای اوزو گول، لبلری مرجانیمیز !
ای گؤزو نرگس، شه مستانیمیز !
اوزونه قارشی سجود ائیلر ملک،
سجدهیه انکار ائدر شیطانیمیز
……………………………..
حؤکمونه تسلیم اولور جان و کؤنول،
ای وجودوم تختینه سلطانیمیز !
ای نسیمی، گوهرین خرج ائیلهمه،
اولمایینجا مشتری جانانیمیز.
دئمک نسیمی، وجودونون تختینه مسلط اولان بیر وارلیغا اینانیبدیر و جان ایله کؤنلو اونون حکمونه تسلیم اولوبدور و نسیمییه ایکی عالمده مطلق سلطان اودور.
ایکی عالمده سن سلطان مطلق،
فتحنا شأنینه گلدی محقّق
جمالین والضّحی، واللّیل زولفون،
سنین وصفیندورور آیات مغلق
سنین ذکرین اوخورلار هر سحرگاه
تذرو و بولبول و قمری مطبّق
سانا طاها و یاسین، اولدو منزَل،
قمر اولدو جمالیندن مشقّق
سنین عشقین منی مندن آلیبدیر،
سالیبدیر بحرینه مانند زورق
بقا اولدوم فنادان فانی اولدوم،
بقادن ایچمیشم جام مروّق
ازلدن ایچمیشم جام سقاهم،
آنینچون سؤیلرم هر دم اناالحق
نسیمییه ازلدن جرعه سوندون،
آنینچون ذوالحیات اولدو محقّق.
آذربایجانین بؤیوک عارفی ملا محمد فضولینین دعالاری و مناجاتلاری بیری-بیریندن گؤزل و بیری-بیریندن ائتگیلیدیر:
یا رب، همیشه لوطفونو ائت رهنما منا
گؤسترمه اول طریقی کی یئتمز سنا منا
قطع ائیله آشنالیغیم آندان کی غیردیر
آنجاق اؤز آشنالرین ائت آشنا منا
بیر یولدا ثابت ائت قدمِ اعتباریمی
کیم رهبرِ شریعت اولا مقتدا منا
یوخ منده بیرعمل سنه شایسته، آه اگر
اعمالیما گؤره وئره عدلین جزا منا
خوف خطاده مضطربم، وار اومید کیم
لوطفون وئره بشارت عفو و عطا منا
من بیلمزم منا گرهکن سن حکیمسن
منع ائیله؛ وئرمه هر نه گرکمز سنا منا
اولدور منا مراد کی اولدور سنا مراد
حاشا کی سندن اؤزگه اولا مدّعا منا
حبسِ هوادا قویما فضولیصفت اسیر
یا رب، هدایت ائیله طریق فنا منا.
آز بیر دقّت ایله بو سؤزلرده نه قدر معنا و نه قدر پیشگینلیک اولدوغو آشکارا چیخیر:
ای وجودِ کاملین اسرارِ حکمت مصدری
مصدری ذاتین، اولان اشیا، صفاتین مظهری
مظهری هر حکمتین سنسن کی کلکِ قدرتین
صفحهی افلاکه نقش ائتمیش خطوطِ اختری
اختری مسعود اولان اولدور کی طبعِ پاکایلن
قابلِ فیض اولا لوطفوندن صفای جوهری
جوهری معیوب اولان ناقص منم کیم متّصل
سادهدیر خطّین خیالیندان ضمیریم دفتری
دفتری اعمالیمین خطِّ خطاداندیر سیاه
قان تؤکر چشمیم خیال ائتدیکجه هول محشری
محشری اشکیم وئریر سیلابه، گر روز جزا
اولماسا مقبول درگاهین سرشکیم گوهری
گوهریدیر عشق بحرینین فضولی آب چشم
لیک بیر گوهر کی لوطفِ حق آنادیر مشتری.
بؤیوک سرکرده شاه اسماعیل ختایینین ده دیوانین آچیریق:
ای کی یوخدان بو جهانی وار ائدن پروردگار
یئری قائم، گؤیلری دوّار ائدن پروردگار
کنت کنزاً آیتی وصفینده اولموشدور نزول
وارلیغینا کن فکان اقرار ائدن پروردگار
جمله بو عالمدهسن گوندن دخی ظاهر ولی
دیلده دائم آدینی ستّار ائدن پروردگار
مصر ایچینده یوسفی بیر قول ایکن سلطان ائدن
درد ایله یعقوبینی بیمار ائدن پروردگار
یاغدیران دریایه گؤیدن ابر نیسان یاغمورون
قطرهسیندن لؤلؤ شهوار ائدن پروردگار
لطف ایله احوالینه قیلگیل ختایینین نظر
عشق ایچینده واله دیدار ائدن پروردگار
شاه اسماعیل بیرداها اؤز دهنامه اثرینده یازیر:
آلله کریم و لم یزلدور
ذاتی ابد اولدی هم ازلدور
وار ائتدی جهانی یوخ ایکن اول
کیمسه بولاماز بو سیرره هئچ یول
نور نبیدن یاراتدی قندیل
قیلدی نظر اونا نئچه مین ایل
کسب ائتدی کمالی اول نظردن
اول درّی یاراتدی بحر و بردن…
یارب بیزه سن باغیشلا توفیق
نه راه مجازی بلکه تحقیق
ایمان ایله قیل دیلیمنی مقرون
ذکرینله سؤزومنی ائیله موزون…
آذربایجان داهیلریندن سیدعظیم شیروانی ده هر فنا وارلیغا دگیل، باخاق گؤرک نئجه بیر تانریا اینانیر و نئجه بیر وارلیغی اؤیور:
ایا ذاتین نهانی، اول نهاندان هر نهان پیدا
اولوبدور حکمتینله جمله بو کون و مکان پیدا
جهانین خلقتیندن مقصدین بیر ذات اکرمدور
اگر کتم عدمدن اولماز ایدی بو جهان پیدا
نسیم قهرین ائیلر گه خزان یوز مین گولستانی
بهار فیضین ائیلر عصرگه یوز گولسیتان پیدا
دئییرلر لطفدن جان ظاهر اولماز بس نهدندیر بو
اولور هر لحظه لطفیندن نئچه روح و روان پیدا.
قوسی تبریزی یوردوموزون باشقا بیر داهیسی و آذربایجان متفکرلریندن بیری اؤز یارادانی ایله بئله مناجات ائدیر:
اثرسیز آهیمه سن وئرگیلن اثر یارب
بو نخلی قویماگیلن بؤیله بیثمر یارب
اگرچی رنگ کدورت باسیبدیر آینهمی
اونا توجه ایله ائیله بیر نظر یارب
بیر اؤزگه معنی پنهانه واقف اولماق اوچون
اؤزومدن ائت منِ بیهوشی بیخبر یارب
حکیم ملا محمد هیدجی وارلیغین حقیقتین بئله تصویره چکیر و بئله بیر تانریا اینانمانی تاپشیریر:
کون و مکاندیر اوزونون سایهسی
سایهسیدور مایهلرین مایهسی
جمله اودور غیر قیوداتدور
وحدتی اسقاط اضافاتدور
صرف حقیقت کی اولور آشکار
گؤزدن ایتیر نام و نشان هر نه وار
نه گون و نه آی، نه اولدوز قالیر
پردهنی سالدی گنه یالقیز قالیر
بؤیوک عارف مولانا جلالالدین محمد (مولوی) اؤز مریدلرین چلبه یعنی آللاها دعوت ائدیر:
گلهسن بوندا سنه من غرضیم یوخ ائشیدورسن
قالاسان آندا یاووزدور یالونوز قاندا قالورسن؟
چلبیدور قمو دیرلیک، چلبه گل نه گزورسن؟
چلبی قوللارین ایستر چلبینی نه سانورسن
نه اوغوردور، نه اوغوردور چلب آغزیندا قیغیرماق
قولاغون آچ، قولاغون آچ بولا کیم آندا دولورسن.
هله لیک بو قدر./ یازان: بهرام اسدی/ قایناق: یارادیجیلیق دونیام بلوقو/
